Ergenlerde panik atak: kalp çarpıntısının ardındaki korku

Matematik dersindesin. Her şey olağan gidiyor. Birden kalbin hızlanmaya başlıyor. Göğsünde bir sıkışma, boğazında bir düğüm hissediyorsun. Nefes almakta zorlanıyorsun, ellerin uyuşuyor, başın dönüyor. Etraf sanki gerçek değilmiş gibi görünüyor. Aklından tek bir düşünce geçiyor: “Bir şey oluyor. Kalp krizi geçiriyorum. Ölüyorum ya da delirmek üzereyim.”

Birkaç dakika sonra her şey yavaş yavaş geçiyor. Ama geride derin bir yorgunluk ve büyük bir korku kalıyor: “Ya yine olursa?”

Bu deneyim bir panik atağıdır. Ergenler arasında sanıldığından çok daha sık görülür. Bu yazıda panik atağın ne olduğunu, neden olduğunu, atak anında neler yapılabileceğini ve ne zaman yardım almak gerektiğini anlatıyoruz.

Panik atak nedir?

Panik atak, ani başlayan ve birkaç dakika içinde zirveye ulaşan yoğun bir korku ya da rahatsızlık dalgasıdır. Atak sırasında aşağıdaki belirtilerin birkaçı birlikte görülür:

• Kalp çarpıntısı, kalbin hızlı ya da güçlü atması
• Terleme
• Titreme ya da sarsılma
• Nefes darlığı ya da boğuluyormuş gibi hissetme
• Göğüste ağrı ya da sıkışma
• Mide bulantısı ya da karın rahatsızlığı
• Baş dönmesi, sersemlik, bayılacakmış gibi hissetme
• Üşüme ya da ateş basması
• Uyuşma ya da karıncalanma
• Kendini ya da çevreyi gerçek değilmiş gibi hissetme
• Kontrolü kaybetme ya da delirme korkusu
• Ölüm korkusu

Bir panik atağı genellikle on dakika içinde zirveye ulaşır ve sonra yavaş yavaş azalır. Atak sırasında ne kadar korkutucu hissettirirse hissettirsin, panik atak tehlikeli değildir. Kalp krizine, bayılmaya ya da delirmeye yol açmaz.

Neden olur?

Panik atak, bedenin “savaş ya da kaç” tepkisinin yanlış zamanda devreye girmesidir. Bu tepki, gerçek bir tehlike karşısında bizi korumak için tasarlanmıştır: Kalp daha hızlı atarak kaslara kan pompalar, nefes hızlanarak daha fazla oksijen alınır, dikkat tehlikeye odaklanır.

Panik atakta bu alarm sistemi, gerçek bir tehlike olmadığı hâlde çalar. Bunun ardından beden ve zihin arasında bir kısır döngü başlar:

1. Bedende bir değişiklik fark edilir, örneğin kalp çarpıntısı.
2. Bu değişiklik tehlikeli olarak yorumlanır: “Kalbime bir şey oluyor.”
3. Bu yorum kaygıyı artırır.
4. Artan kaygı, bedensel belirtileri daha da yoğunlaştırır.
5. Yoğunlaşan belirtiler, tehlike düşüncesini güçlendirir.

Bu döngü birkaç saniye içinde tırmanarak tam bir panik atağına dönüşür.

Ergenlikte panik ataklar

Panik ataklar en sık ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde başlar. Bunun birkaç nedeni olabilir:

• Ergenlikte beden hızla değişir ve gençler bedensel hislerine karşı daha duyarlı hâle gelir.
• Okul, sınav ve gelecek kaygısı gibi stres kaynakları yoğunlaşır.
• Kafein ve enerji içeceklerinin kullanımı artar.
• Uyku düzeni sıklıkla bozulur.
• Bazı gençlerde madde kullanımı panik ataklarını tetikleyebilir.

Ailede kaygı bozukluğu öyküsü olan, mizaç olarak daha kaygılı olan ya da yakın zamanda stresli bir olay yaşamış gençlerde panik atak riski daha yüksektir.

Panik atak ile panik bozukluğu arasındaki fark

Bir ya da birkaç kez panik atak yaşamak, panik bozukluğu olduğu anlamına gelmez. Pek çok insan yaşamı boyunca bir kez panik atak geçirir ve bir daha yaşamaz. Panik bozukluğundan söz edebilmek için:

• Beklenmedik panik ataklarının tekrarlaması
• Ardından en az bir ay boyunca yeni bir atak geçirme kaygısının sürmesi
• Atakları önlemek için davranışlarda belirgin değişiklikler yapılması, örneğin belirli yerlerden kaçınma

gerekir. Panik bozukluğu olan gençler zamanla atak yaşayabilecekleri yerlerden, örneğin okul, toplu taşıma, kalabalık alışveriş merkezleri ya da sınav salonlarından kaçınmaya başlayabilir. Bu kaçınma, gencin yaşamını giderek daraltır.

Atak anında neler yapabilirsin?

Panik atak sırasında belirtileri durdurmaya çalışmak çoğu zaman onları daha da artırır. Bunun yerine şunları deneyebilirsin:

Ne olduğunu adlandır

“Bu bir panik atağı. Korkutucu ama tehlikeli değil. Birkaç dakika içinde geçecek.” Bu cümleyi kendine söylemek, döngünün “tehlike” yorumunu zayıflatır.

Nefesini yavaşlat

Hızlı ve yüzeysel nefes, belirtileri artırır. Burnundan dört saniye boyunca yavaşça nefes al, bir iki saniye tut, sonra ağzından altı saniye boyunca yavaşça ver. Bunu birkaç dakika sürdür. Nefes vermenin nefes almaktan uzun olması, bedeni sakinleştiren sistemi devreye sokar.

Şimdiye dön

Etrafında görebildiğin beş şeyi, dokunabildiğin dört şeyi, duyabildiğin üç sesi, alabildiğin iki kokuyu ve tadabildiğin bir şeyi fark et. Bu egzersiz, dikkatini korkutucu düşüncelerden uzaklaştırıp şimdiki ana getirir.

Belirtilerle savaşma

Belirtilerin dalga gibi yükselip alçalmasına izin ver. Onlarla savaşmak yerine onları gözlemlemek, atağın daha hızlı geçmesini sağlar.

Kaçma

Mümkünse bulunduğun yerden hemen kaçma. Atağın geçtiği yerde kalmak, beynine o yerin tehlikeli olmadığını öğretir. Kaçmak ise o yerle panik arasındaki bağı güçlendirir.

Ebeveynler için: Atak anında nasıl yardımcı olabilirsiniz?

• Sakin kalın: Sizin sakinliğiniz, gencinize güven verir. Panik bulaşıcıdır; sakinlik de öyle.
• Yanında olun: Kısa ve sakin cümlelerle “Buradayım, bu geçecek” deyin.
• Nefesi birlikte yavaşlatın: Gencinizle birlikte yavaş nefes almak, onun da ritmini yavaşlatmasına yardımcı olur.
• Belirtileri küçümsemeyin: “Abartıyorsun” ya da “Bir şeyin yok” demek, gencin kendini yalnız hissetmesine yol açar.
• Sürekli güvence vermekten kaçının: Uzun vadede, her atakta “Sana bir şey olmayacak” diye defalarca güvence vermek, gencin kendi baş etme becerilerini geliştirmesini engelleyebilir.

Tıbbi değerlendirme neden önemlidir?

İlk kez panik atağı benzeri belirtiler yaşayan bir gencin önce tıbbi olarak değerlendirilmesi gerekir. Kalp ritim bozuklukları, tiroit sorunları, astım, kan şekeri düşüklüğü gibi bazı tıbbi durumlar panik atağına benzer belirtilere yol açabilir. Tıbbi nedenler dışlandıktan sonra panik atağı tanısı daha güvenle konabilir.

Göğüs ağrısı, bayılma, nefes darlığı gibi belirtiler ilk kez ortaya çıkıyorsa ya da her zamankinden farklıysa, acil tıbbi değerlendirme için 112'yi aramak ya da acil servise başvurmak gerekir.

Tedavi seçenekleri

Panik atak ve panik bozukluğu, tedaviye çok iyi yanıt veren durumlardır.

Bilişsel davranışçı terapi

Panik bozukluğunun tedavisinde en etkili yöntem bilişsel davranışçı terapidir. Bu terapide:

• Panik döngüsünün nasıl işlediği öğrenilir.
• Bedensel belirtilerin felaket gibi yorumlanması sorgulanır.
• Nefes ve gevşeme becerileri çalışılır.
• Panik belirtilerine benzer bedensel hisler, kontrollü ve güvenli bir ortamda bilinçli olarak oluşturulur. Örneğin yerinde koşarak kalbi hızlandırmak ya da bir pipetle nefes alarak nefes darlığı hissi yaratmak. Bu çalışma, beynin bu hislerin tehlikeli olmadığını öğrenmesini sağlar.
• Kaçınılan yerlere ve durumlara kademeli olarak yeniden yaklaşılır.

Kabul ve kararlılık terapisi

Kabul ve kararlılık terapisi, panik belirtileriyle savaşmak yerine onlara yer açmayı ve korkuya rağmen değerli bulunan etkinliklere devam etmeyi öğretir.

İlaç tedavisi

Panik atakları sık ve şiddetliyse, yaşamı ciddi biçimde kısıtlıyorsa ya da eşlik eden depresyon varsa ilaç tedavisi önerilebilir. İlaç, terapiyle birlikte kullanıldığında en iyi sonucu verir.

Kaygı bozukluklarıyla ilgili daha geniş bilgi için ergenlerde anksiyete bozuklukları sayfamıza göz atabilirsiniz.

Panik ataklarını azaltmak için günlük alışkanlıklar

• Kafeini azalt: Enerji içecekleri, kahve, çay ve kola panik atağını tetikleyebilir.
• Düzenli uyu: Uykusuzluk, beynin alarm sistemini daha hassas hâle getirir.
• Hareket et: Düzenli egzersiz, kaygı düzeyini genel olarak düşürür ve bedeni kalp çarpıntısı gibi hislere alıştırır.
• Madde kullanımından uzak dur: Alkol ve uyuşturucu maddeler panik ataklarını tetikleyebilir ve kötüleştirebilir.
• Stresini yönet: Düzenli dinlenme zamanları, keyif veren etkinlikler ve güvendiğin insanlarla vakit geçirmek önemlidir.