Ergenlerde anksiyete bozuklukları

Kaygı aslında ne işe yarar?

Belki bu sayfayı kalbin hızlı attığı, midende bir düğüm olduğu bir gecede okuyorsun. Belki de ailen, son aylarda seni bu kadar gergin görmekten endişelendiği için buraya bakmanı istedi. Hangisi olursa olsun, önce şunu bilmeni isteriz: Kaygı bir zayıflık değildir. İnsan beyninin en eski koruma sistemlerinden biridir.

Karşına gerçek bir tehlike çıktığında beynin bir alarm çalar. Kalbin hızlanır, kaslarına daha fazla kan gider, nefesin sıklaşır, dikkatin tehlikeye kilitlenir. Bu tepki, binlerce yıl boyunca insanların hayatta kalmasını sağladı. Bugün de karşıdan karşıya geçerken hızla gelen bir arabayı fark ettiğinde seni koruyan aynı sistemdir.

Sorun, bu alarmın gerçek bir tehlike olmadığında da sık sık, uzun süre ve şiddetle çalmasıyla başlar. Sınavdan haftalar önce uykunun kaçması, sınıfta söz almayı düşünürken ellerinin titremesi, evden çıkmadan önce defalarca “ya bir şey olursa” diye düşünmek, alarmın fazla hassas ayarlandığını gösterebilir.

Ne zaman “fazla” olur?

Her kaygı bozukluk değildir. Önemli bir maçtan önce heyecanlanmak ya da ilk kez bir yere gitmeden önce gerilmek olağandır. Kaygının bir bozukluk olarak ele alınması için bazı ölçütlere bakılır:

• Kaygı, yaşanan durumla orantısız derecede yoğun mu?
• Haftalardır, hatta aylardır sürüyor mu?
• Okula gitmeni, arkadaşlarınla görüşmeni ya da sevdiğin şeyleri yapmanı engelliyor mu?
• Kaygı yaratan durumlardan giderek daha çok kaçıyor musun?
• Uykunu, iştahını ya da bedenini belirgin biçimde etkiliyor mu?

Bu soruların birkaçına “evet” diyorsan, yaşadığın şey üzerine bir uzmanla konuşmak iyi bir fikir olabilir.

Ergenlikte sık görülen kaygı biçimleri

Anksiyete bozuklukları tek bir tablo değildir; farklı biçimlerde ortaya çıkabilir ve bazen birkaçı bir arada görülebilir.

Yaygın kaygı bozukluğu

Zihnin sanki hiç kapanmayan bir “ya olursa” makinesi gibi çalışır. Dersler, sınav sonuçları, ailenin sağlığı, para, gelecek, arkadaşlıklar… Bir endişe biter bitmez yerini bir başkası alır. Bu tablo çoğu zaman kas gerginliği, yorgunluk, dikkatini toplamakta güçlük ve uykuya dalmakta zorlanmayla birlikte görülür.

Panik bozukluk

Birden, hiçbir uyarı olmadan başlayan yoğun korku nöbetleri yaşanır. Kalp çarpıntısı, nefes darlığı, göğüste sıkışma, baş dönmesi, uyuşma ve “kontrolü kaybediyorum” ya da “ölüyorum” hissi birkaç dakika içinde zirveye çıkar. İlk nöbetten sonra yenisinin geleceği korkusu, ayrı bir kaygı kaynağına dönüşebilir. Bu konuyu ergenlerde panik atak yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Sosyal kaygı

Başkalarının önünde mahcup olma, yargılanma ya da küçük düşme korkusu ön plandadır. Sınıfta konuşmak, kantinde yemek yemek, yeni biriyle tanışmak bile çok zorlayıcı gelebilir. Bu tabloyu ergenlerde sosyal anksiyete sayfasında ayrıca ele aldık.

Özgül fobiler

Belirli bir nesne ya da durum karşısında yoğun korku yaşanır: köpekler, iğne, kan, asansör, yükseklik, uçak gibi. Kişi korkusunun abartılı olduğunu bilse bile o durumla karşılaşmaktan kaçınır.

Ayrılık kaygısı

Daha çok küçük çocuklarda görülse de ergenlerde de rastlanır. Anne ya da babadan ayrı kalmak, okulda ya da bir gezide geceyi evden uzakta geçirmek yoğun huzursuzluk yaratır; sevdiklerinin başına bir şey geleceği düşüncesi akıldan çıkmaz.

Kaygının bedendeki yüzü

Kaygı yalnızca zihinde yaşanmaz. Pek çok genç, kaygısını önce bedeninde fark eder. Sabahları mide bulantısı, karın ve baş ağrısı, sık tuvalete gitme ihtiyacı, kaslarda gerginlik, terleme ve titreme sık görülen yakınmalardır. Bazen bu yakınmalar nedeniyle çeşitli tetkikler yapılır ve sonuçlar normal çıkar. Bu, ağrının “uydurma” olduğu anlamına gelmez; aksine bedenin gerçekten yaşadığı bir stres tepkisini gösterir. Tıbbi nedenler dışlandıktan sonra kaygının ele alınması, bu yakınmaların da azalmasını sağlar.

Kaçınma döngüsü: kaygı neden büyür?

Kaygının en sinsi yanı, kaçındıkça büyümesidir. Diyelim ki sınıf önünde sunum yapmak seni çok geriyor ve o gün okula gitmiyorsun. O anda büyük bir rahatlama hissedersin. Beynin bu rahatlamayı not eder: “Kaçmak işe yaradı.” Bir sonraki sunumda kaygı daha da büyük olur, kaçma isteği güçlenir. Zamanla kaçınılan alanlar genişler; önce sunumlar, sonra derse katılmak, sonra okulun kendisi zorlaşır.

Tedavinin önemli bir kısmı bu döngüyü fark etmek ve onu kademeli olarak tersine çevirmektir. Kaçınmak yerine, dayanılabilir küçük adımlarla kaygı yaratan durumlara yaklaşmak, beynine “Bu durum düşündüğüm kadar tehlikeli değil” mesajını verir.

Değerlendirmede neler olur?

İlk görüşmede seninle ve ailenle ayrı ayrı konuşulur. Kaygının ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı, bedeninde neler hissettiğin, nelerden kaçındığın ve günlük yaşamını nasıl etkilediği ele alınır. Bazen kısa ölçek formları doldurman istenebilir; bunlar bir sınav değil, yaşadıklarını daha iyi anlamaya yarayan araçlardır.

Değerlendirmede kaygıya eşlik edebilecek durumlar da göz önünde bulundurulur. Kaygı bozuklukları sıklıkla depresyon, dikkat eksikliği ya da takıntı belirtileriyle birlikte görülebilir. Ayrıca tiroit sorunları gibi kaygıyı taklit edebilen tıbbi durumlar, kafein ve enerji içeceği kullanımı ya da uyku düzensizliği gibi etkenler de değerlendirilir.

Tedavi nasıl ilerler?

Ergenlerde anksiyete bozukluklarının tedavisinde en güçlü kanıta sahip yöntem bilişsel davranışçı terapidir. Bu terapide:

• Kaygının nasıl çalıştığını ve bedenindeki belirtilerin nereden geldiğini öğrenirsin.
• Kaygılı anlarda aklından geçen düşünceleri fark etmeyi ve onları daha gerçekçi biçimde tartmayı çalışırsın.
• Nefes ve gevşeme gibi bedeni sakinleştiren becerileri pratik edersin.
• En önemlisi, kaçındığın durumlara küçük ve planlı adımlarla yaklaşmayı denersin. Buna maruz bırakma çalışması denir ve hızı seninle birlikte belirlenir.

Kaygıyla savaşmak yerine onunla birlikte değerli bulduğun şeyleri yapmaya odaklanan kabul ve kararlılık terapisi de bazı gençler için çok iyi bir seçenektir.

Kaygının günlük yaşamı ciddi biçimde kısıtladığı, terapinin tek başına yeterli olmadığı ya da terapiye başlamanın bile çok zor olduğu durumlarda ilaç tedavisi gündeme gelebilir. Bu karar, yararları ve olası yan etkileri seninle ve ailenle açıkça konuşulduktan sonra birlikte verilir.

Bugünden deneyebileceğin küçük adımlar

• Kaygını adlandır: “Şu an kaygı alarmım çalıyor” demek bile duygu ile arana küçük bir mesafe koyar.
• Nefesini yavaşlat: Dörde kadar sayarak burnundan nefes al, altıya kadar sayarak ağzından ver. Birkaç dakika boyunca sürdür.
• Kafeini azalt: Enerji içecekleri, koyu kahve ve kola kaygı belirtilerini belirgin biçimde artırabilir.
• Uykunu koru: Yorgun bir beyin, tehlike sinyallerine daha duyarlıdır.
• Küçük bir adım seç: Kaçındığın bir durumu düşün ve onun en kolay versiyonunu bu hafta bir kez dene.

Ebeveynler için

Gencinizin kaygısını izlemek, onu korumak için güçlü bir istek uyandırır. Ancak sürekli güvence vermek ve kaygı yaratan her durumu onun yerine çözmek, uzun vadede kaygıyı besleyebilir. Duygusunu ciddiye aldığınızı göstermek ve aynı zamanda onun bu durumla baş edebileceğine güvendiğinizi hissettirmek en dengeli tutumdur: “Bunun senin için çok zor olduğunu görüyorum ve üstesinden gelebileceğini biliyorum.” Ergenlik döneminde evde iletişimi düzenlemek için ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri de destekleyici olabilir.