Ergenlerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

“Yapabilir ama yapmıyor” cümlesinin arkası

Bu cümleyi belki defalarca duydun: “Zekisin, istesen yaparsın.” Öğretmenlerin karnene yazmış, ailen sık sık tekrarlamıştır. Sen de belki gerçekten istiyorsun; ama ders kitabını açtığında zihnin başka yerlere kayıyor, telefonun bir anda elinde oluyor, ödevin son gecesine kadar başlayamıyorsun. Sonra kendine kızıyorsun.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kısaca DEHB, beynin dikkati yönlendirme, işleri planlama, zamanı takip etme ve dürtüleri frenleme becerilerini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. İstekle ya da karakterle ilgili değildir. DEHB olan bir gençte sorun bilgi eksikliği değil, bildiklerini doğru zamanda kullanabilme güçlüğüdür.

Ergenlikte DEHB nasıl görünür?

Çocuklukta DEHB çoğu zaman yerinde duramayan, sınıfta sürekli kalkan, sırasını bekleyemeyen bir çocuk olarak fark edilir. Ergenlikte ise hareketlilik çoğunlukla azalır, ama dikkat ve düzen güçlükleri daha görünür hâle gelir. Çünkü ortaokul ve lisede bir gençten beklenen öz yönetim çok artar.

Dikkat ile ilgili belirtiler

• Okurken aynı paragrafı defalarca okuyup yine aklında tutamamak
• Derste anlatılanı başlarken takip edip birkaç dakika sonra kopmak
• Dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar: soruyu yanlış okumak, işlem atlamak
• Eşyaları sık kaybetmek: anahtar, kulaklık, kalem, nüfus cüzdanı
• Ödev ve sınav tarihlerini unutmak, teslim tarihlerini kaçırmak
• Sıkıcı bulunan işlere başlamakta büyük zorluk; ilgi çeken şeylere ise saatlerce odaklanabilmek

Hareketlilik ve dürtüsellikle ilgili belirtiler

• İç huzursuzluk, uzun süre oturmakta zorlanma, sürekli bacak sallama
• Başkalarının sözünü kesmek, düşünmeden konuşmak
• Ani kararlar, beklemekte güçlük, sabırsızlık
• Riskli davranışlara yatkınlık: hızlı sürüş, plansız harcama, tehlikeli meydan okumalar

İlgi çeken bir oyunda saatlerce odaklanabilmek, DEHB olmadığını göstermez. DEHB'de sorun dikkatin hiç olmaması değil, dikkatin istenen yere yönlendirilememesidir.

DEHB'nin gençlik yaşamına etkileri

Tedavi edilmeyen DEHB yalnızca dersleri etkilemez. Sürekli eleştirilmek, “yine mi unuttun” cümlelerini duymak özgüveni aşındırabilir. Arkadaşlıklarda dürtüsellik nedeniyle çatışmalar yaşanabilir. Erteleme alışkanlığı yoğun bir kaygıya ve suçluluğa dönüşebilir. DEHB olan gençlerde kaygı, depresyon, uyku sorunları ve ekran kullanımında denetim güçlüğü daha sık görülür. Bu nedenle değerlendirme, DEHB'nin yanında bu eşlik eden durumları da kapsar.

Neden olur?

DEHB büyük ölçüde kalıtsaldır; ailede benzer güçlükler yaşayan birinin olması sık rastlanan bir durumdur. Beynin planlama ve dikkatle ilgili bölgelerinin gelişim hızı ve bu bölgeler arasındaki iletişim, DEHB olan kişilerde farklı çalışır. Erken doğum, gebelikte bazı maddelere maruz kalma gibi etkenler de riski artırabilir. Ebeveynlik tarzı DEHB'ye yol açmaz; ama evdeki düzen ve iletişim belirtilerin nasıl seyrettiğini etkiler.

Değerlendirme nasıl yapılır?

DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Tanı; ayrıntılı klinik görüşme, gelişim öyküsü, okul bilgileri, öğretmen ve aile gözlemleri ile ölçeklerin bir arada değerlendirilmesiyle konur. Belirtilerin birden fazla ortamda, yani hem evde hem okulda görülmesi ve çocukluktan beri var olması önemlidir.

Değerlendirmeyi desteklemek için bilgisayar tabanlı dikkat testlerinden yararlanılabilir. MOXO dikkat testi, dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hareketlilik boyutlarını dikkat dağıtıcı uyaranlar altında ölçer ve klinik değerlendirmeye nesnel bir katkı sağlar. Gerekli durumlarda öğrenme güçlüğü açısından değerlendirme de istenir; çünkü özgül öğrenme bozukluğu DEHB ile sıklıkla birlikte görülür. Bu konuda nörogelişimsel farklılıklar sayfamız da yol gösterici olabilir.

Ayrıca uyku sorunları, kaygı, depresyon, işitme ve görme sorunları gibi dikkati etkileyebilen diğer durumlar da gözden geçirilir.

Tedavi seçenekleri

Bilgilendirme ve beceri çalışmaları

Tedavinin ilk adımı DEHB'yi anlamaktır. Beyninin nasıl çalıştığını bilmek, kendini suçlamak yerine sana uygun stratejiler bulmanı kolaylaştırır. Planlama, zaman yönetimi, görevleri küçük parçalara bölme ve dış hatırlatıcılar kullanma gibi beceriler bilişsel davranışçı terapi temelli görüşmelerde çalışılabilir.

İlaç tedavisi

Orta ve ağır DEHB'de ilaç tedavisi, araştırmalarla etkinliği en iyi gösterilmiş seçeneklerden biridir. Kullanılan ilaçlar dikkat süresini uzatır, dürtüselliği azaltır ve öğrenilen becerilerin günlük yaşamda uygulanmasını kolaylaştırır. İlaç seçimi, dozu ve kullanım zamanı gencin gün düzenine ve ihtiyacına göre belirlenir. İştah azalması ve uykuya dalmakta güçlük gibi olası yan etkiler kontrol görüşmelerinde izlenir.

Aile ve okul desteği

Ailenin ergenlik dönemindeki DEHB'yi anlaması, evde çatışmayı azaltır. Net ve kısa yönergeler, birlikte hazırlanmış haftalık planlar ve çabanın fark edilmesi büyük fark yaratır. Okulla iş birliği kurularak sınavlarda ek süre, ön sıralarda oturma ya da ödevlerin parçalara bölünmesi gibi düzenlemeler konuşulabilir.

Kendin için işe yarayan stratejiler

• Görünür planlar: Kâğıt ya da telefon takvimi kullan; ödevleri teslim tarihinden geriye doğru planla.
• Kısa çalışma blokları: Yirmi beş dakika çalışma, beş dakika mola gibi düzenler odaklanmayı kolaylaştırır.
• Telefonu uzaklaştır: Ders çalışırken telefonun başka bir odada olması tahmin ettiğinden çok fark yaratır.
• Hareket et: Düzenli spor, dikkat ve ruh hâli üzerinde olumlu etki yapar.
• Uykuya özen göster: Geç yatmak DEHB belirtilerini belirgin biçimde artırır.
• Başlamayı küçült: “Bütün ödevi yapacağım” yerine “İlk soruyu okuyacağım” diye başla.

Ebeveynler için

Ergenlikteki DEHB, ebeveynlerle gencin arasında sık tartışma konusu olur. Unutulan ödevler, dağınık oda, son dakika telaşları sabrınızı zorlayabilir. Bu davranışların büyük kısmının isteksizlikten değil, öz yönetim becerilerindeki gecikmeden kaynaklandığını bilmek, tepkilerinizi yumuşatır. Eleştiriyi azaltıp çabayı ve küçük ilerlemeleri fark etmek, gencin özgüvenini korur. Gencinizle birlikte gerçekçi hedefler koyup bunları düzenli olarak gözden geçirmek, kontrolü yavaş yavaş ona devretmenin sağlıklı bir yoludur.

Ekranlar ve DEHB

DEHB olan gençler için hızlı ödül veren oyunlar ve kısa videolar özellikle çekicidir. Beyin, her yeni bildirimde küçük bir ödül alır ve bu döngüden çıkmak giderek zorlaşır. Bu, ekranın DEHB'ye yol açtığı anlamına gelmez; ancak dikkat güçlüğü olan bir gencin ekran kullanımını kendi başına sınırlaması daha zordur. Telefonu ders saatlerinde başka bir odada bırakmak, bildirimleri kapatmak ve oyun saatlerini önceden belirlemek, hem odaklanmayı hem de evdeki tartışmaları belirgin biçimde azaltır.

Güvenlik ve sorumluluklar

Ergenlik, yeni sorumlulukların başladığı bir dönemdir: Toplu taşımayı tek başına kullanmak, bisiklet ya da motosiklet sürmek, ileride araba kullanmayı öğrenmek. Dürtüsellik ve dikkat dağınıklığı bu alanlarda kaza riskini artırabilir. Bu nedenle tedavi planında yalnızca okul değil, trafikte ve sosyal ortamlarda güvenlik de konuşulur. İlacın etkili olduğu saatlerin günün hangi bölümünü kapsadığı, bu planlamada önemli bir ayrıntıdır.