EMDR terapisi

EMDR ne demek?

EMDR, İngilizce adının baş harflerinden oluşan bir kısaltmadır ve Türkçede “göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme” olarak çevrilir. Travmatik ve rahatsız edici yaşantıların tedavisi için geliştirilmiş, aşamaları belirli olan bir terapi yöntemidir. Bugün travma sonrası stres bozukluğunun tedavisinde etkinliği araştırmalarla gösterilmiş yöntemler arasında yer alır ve çocuklarla ergenlerde de yaşa uygun biçimde uygulanır.

Anılar neden “takılı” kalır?

Günlük yaşamda başımıza gelen olaylar, beynimizde işlenir ve zamanla yerini bulur. Kötü bir gün geçirdikten sonra bir gece uyuyunca o olay biraz daha uzaklaşmış gibi gelir. Ancak çok yoğun korku, çaresizlik ya da utanç yaratan olaylar her zaman bu doğal işlenme sürecinden geçemez. Anı, olayın görüntüleri, sesleri, bedendeki hisleri ve o anda oluşan inançlarla birlikte, sanki hâlâ yaşanıyormuş gibi saklanır.

Bu yüzden bir ses, bir koku ya da bir görüntü, anıyı bütün canlılığıyla geri getirebilir. Bu sırada beden de olay anındaki gibi tepki verir: Kalp hızlanır, nefes daralır, kaslar gerilir. EMDR'nin amacı, takılı kalmış bu anıların yeniden işlenmesini sağlayarak onların bugünü yönetmesini önlemektir.

Belki şu an aklında bir anı var

Bu sayfayı okuyan bir genç olarak, belki aklına seni hâlâ rahatsız eden bir olay geliyor. Bir kaza, bir kayıp, bir deprem, okulda yaşanan aşağılayıcı bir an ya da kimseye anlatamadığın bir şey. EMDR'de bu anıyı en ince ayrıntısına kadar anlatman gerekmez. Terapist, senin hazır olduğun ölçüde ve senin kontrolünde ilerler. İstediğin her an durabilirsin.

EMDR nasıl işler?

EMDR seansında, rahatsız edici anı zihinde tutulurken aynı anda iki yönlü uyaranlar kullanılır. Bu uyaranlar şunlar olabilir:

• Terapistin elini sağa sola hareket ettirmesi ve gözlerinle bu hareketi izlemen
• Dizlere ya da ellere dönüşümlü hafif dokunuşlar
• Kulaklıktan sırayla sağ ve sol kulağa gelen sesler

Bu iki yönlü uyarım sırasında zihin, anıyla ilgili farklı düşünceleri, görüntüleri ve duyguları kendiliğinden işlemeye başlar. Uyarım setleri arasında kısa aralar verilir ve aklına ne geldiği sorulur. Zamanla anının yarattığı rahatsızlık azalır. Pek çok kişi, seansların ardından anıyı hâlâ hatırladığını ama artık o anı yaşıyor gibi hissetmediğini anlatır.

EMDR'nin nasıl etki ettiği hâlâ araştırılmaktadır. Bir görüş, iki yönlü uyarımın çalışan belleği meşgul ederek anının yoğunluğunu azalttığı yönündedir. Ne var ki mekanizma tam olarak açıklanmamış olsa da yöntemin etkinliği pek çok araştırmada gösterilmiştir.

EMDR'nin sekiz aşaması

EMDR, belirli bir sırayla ilerleyen sekiz aşamadan oluşur:

1. Öykü alma ve planlama: Yaşanan olaylar, şu anki belirtiler ve gencin güçlü yanları değerlendirilir. Hangi anıların ele alınacağı birlikte belirlenir.
2. Hazırlık: EMDR'nin nasıl işlediği anlatılır. Zor duygularla baş etmek için güvenli bir yer imgesi, nefes çalışmaları ve “dur” işareti gibi beceriler öğrenilir. Bu aşama, özellikle ergenlerde güven kurmak için çok önemlidir.
3. Değerlendirme: Çalışılacak anının en rahatsız edici görüntüsü, o anıyla ilgili olumsuz inanç, yerine konmak istenen olumlu inanç, duygular ve bedendeki hisler belirlenir.
4. Duyarsızlaştırma: İki yönlü uyarım setleriyle anı işlenir; rahatsızlık düzeyi azalana kadar devam edilir.
5. Yerleştirme: “Ben güvendeyim” ya da “Elimden geleni yaptım” gibi olumlu inanç güçlendirilir.
6. Beden taraması: Anıyı düşünürken bedende kalan gerginlik olup olmadığı kontrol edilir.
7. Kapanış: Her seans, gencin kendini dengede hissetmesiyle sonlandırılır.
8. Yeniden değerlendirme: Bir sonraki seansta önceki çalışmanın etkisi gözden geçirilir.

Hangi durumlarda önerilir?

• Travma sonrası stres bozukluğu
• Deprem, kaza, yangın gibi tek seferlik travmatik olaylar sonrası belirtiler
• Ağır akran zorbalığı ya da aşağılanma deneyimlerinin izleri
• Tıbbi müdahaleler ve hastane deneyimlerine bağlı korkular
• Belirli bir olayla başlamış kaygı ve fobiler
• Kayıp ve yasla ilişkili, takılı kalmış anılar
• Panik ataklarla ilişkili rahatsız edici anılar

EMDR, bazı durumlarda tedavinin tek yöntemi değil, daha kapsamlı bir planın parçası olarak kullanılır. Örneğin depresyonu da olan bir gençte bilişsel davranışçı terapi ve gerekirse ilaç tedavisiyle birlikte planlanabilir.

Ergenlerde EMDR'nin özellikleri

Ergenlerle EMDR çalışmasında hazırlık aşamasına daha fazla zaman ayrılır. Gençlerin terapiste güvenmesi, ne olacağını önceden bilmesi ve kontrolün kendisinde olduğunu hissetmesi çok önemlidir. Uyarım biçimi gencin tercihine göre seçilir; bazı gençler göz hareketlerini, bazıları dokunuşları daha rahat bulur. Seanslar, okul günü göz önüne alınarak gencin yorgun ya da dağınık bir hâlde okula dönmesini önleyecek biçimde planlanır.

Uzun süreli ve tekrarlayan travmalar yaşamış gençlerde, doğrudan anı çalışmasına geçmeden önce duygu düzenleme ve güvenlik becerilerinin güçlendirilmesine daha uzun zaman ayrılır.

Ne zaman EMDR'ye başlanmaz?

Bazı durumlarda EMDR'ye başlamadan önce başka adımların atılması gerekir:

• Genç hâlâ süren bir tehlike içindeyse, örneğin istismar ya da şiddet devam ediyorsa, önce güvenliğin sağlanması gerekir.
• Yoğun kendine zarar verme davranışları ya da intihar riski varsa önce bu riskin ele alınması gerekir.
• Ağır madde kullanımı varsa önce bu konuda destek planlanır.
• Bazı nörolojik durumlar ve gebelik, dikkatle değerlendirilmesi gereken durumlardır.

Ebeveynler için

EMDR seanslarının ardından bazı gençler yorgun hissedebilir, anılarla ilgili rüyalar görebilir ya da duygusal olarak hassas olabilir. Bu tepkiler genellikle geçicidir ve işleme sürecinin bir parçasıdır. Seanslar sonrasında gencinize sakin bir akşam sunmak, ona olaydan söz etmesi için baskı yapmamak ve isterse dinlemeye hazır olduğunuzu göstermek yararlıdır. Beklenmedik ya da yoğun tepkiler olursa bunu terapistle paylaşmanız önemlidir. Aile içinde güvenli bir ortamı sürdürmek için gerektiğinde aile temelli tedavi görüşmeleri de planlanabilir.

Bir EMDR seansı nasıl geçer?

Seans, kısa bir sohbetle ve bir önceki görüşmeden bu yana neler olduğunu konuşarak başlar. Ardından o gün çalışılacak anı ya da anının bir parçası seçilir ve rahatsızlık düzeyi sıfırdan ona kadar bir ölçekle puanlanır. İki yönlü uyarım setleri genellikle yarım dakika ile bir dakika arasında sürer; her setin ardından kısa bir ara verilir ve aklına gelen ilk şey sorulur. Bu döngü, rahatsızlık düzeyi belirgin biçimde düşene kadar sürer. Seansın son bölümünde güvenli yer imgesi ya da nefes çalışmasıyla bedenin sakinleşmesi sağlanır. Bir seansın süresi, gencin yaşına ve çalışılan konuya göre planlanır; ergenlerle yapılan seanslar genellikle olağan terapi görüşmelerinden biraz daha uzun tutulur.