Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği

Bu ölçek neden kullanılır?

Obsesif kompulsif bozukluk, kişiden kişiye çok farklı biçimlerde görülür. Bir gencin takıntıları temizlikle, bir diğerininki kontrol etmekle, bir başkasınınki ise kimseye anlatamadığı düşüncelerle ilgilidir. Bu çeşitlilik, belirtilerin ne kadar ağır olduğunu ve tedaviyle ne kadar değiştiğini anlamayı zorlaştırabilir.

Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği, kısaca Y-BOCS, bu sorunu çözmek için geliştirilmiş, dünyada OKB şiddetini ölçmek için en yaygın kullanılan klinik araçtır. Çocuklar ve ergenler için uyarlanmış biçimine CY-BOCS denir. Ölçek, bir anket gibi tek başına doldurulmaz; deneyimli bir klinisyen tarafından yarı yapılandırılmış bir görüşme biçiminde uygulanır.

Bu sayfayı bir genç olarak okuyorsan

Belki psikiyatristin, takıntılarını daha iyi anlamak için bu ölçeği uygulamak istediğini söyledi. Bu bir sınav değil; doğru ya da yanlış cevabı yok. Amaç, yaşadıklarını ayrıntılı ve düzenli bir biçimde konuşmak ve OKB'nin günlük yaşamında ne kadar yer kapladığını birlikte görmek. Bazı sorular utanç verici gelebilecek düşünceleri içerebilir; bu soruların sorulması, bu tür düşüncelerin OKB'de çok sık görüldüğü içindir. Ne kadarını paylaşacağına sen karar verirsin.

Ölçeğin iki bölümü

1. Belirti listesi

İlk bölümde, OKB'de sık görülen obsesyon ve kompulsiyon türleri tek tek gözden geçirilir. Bu liste şu alanları kapsar:

• Bulaşma ve kirlenme ile ilgili kaygılar
• Kendine ya da başkalarına zarar gelmesiyle ilgili korkular
• Simetri, düzen ve “tam olma” ihtiyacı
• Dini ve ahlaki kaygılar
• Cinsel içerikli istenmeyen düşünceler
• Biriktirme ve saklama
• Bedenle ilgili kaygılar
• Temizlik, kontrol, tekrarlama, sayma, düzenleme gibi kompulsiyonlar
• Zihinsel ritüeller ve güvence arama

Bu bölümde hem şu anda yaşanan hem de geçmişte yaşanmış belirtiler sorulur. Belirti listesi, tedavide hangi alanlara odaklanılacağını belirlemek için çok değerlidir. Bazen gençler, bazı davranışlarının OKB'nin bir parçası olduğunu ilk kez bu listeyi gözden geçirirken fark eder.

2. Şiddet maddeleri

İkinci bölümde obsesyonlar ve kompulsiyonlar ayrı ayrı, beş boyutta değerlendirilir:

1. Zaman: Obsesyonlar ya da kompulsiyonlar gün içinde ne kadar zaman alıyor?
2. Engelleme: Okulu, arkadaşlıkları ve günlük işleri ne ölçüde aksatıyor?
3. Sıkıntı: Ne kadar rahatsızlık ya da kaygı yaratıyor?
4. Direnme: Bunlara karşı koymak için ne kadar çaba gösteriliyor?
5. Kontrol: Bu düşünceleri ya da davranışları ne ölçüde durdurabiliyor ya da erteleyebiliyorsun?

Her madde sıfırdan dörde kadar puanlanır. Obsesyonların ve kompulsiyonların toplamı, sıfır ile kırk arasında bir toplam puan verir. Puan yükseldikçe belirtilerin şiddeti artar. Toplam puanın yanında, obsesyonlar ve kompulsiyonlar için ayrı alt puanlar da değerlendirmeye katkı sağlar.

Görüşme nasıl geçer?

CY-BOCS uygulaması genellikle otuz dakika ile bir saat arasında sürer. Ergenlerle çalışırken ölçek çoğunlukla hem gençle hem de ebeveynle birlikte, bazen ayrı ayrı uygulanır. Ebeveynlerin gözlemleri, özellikle gencin fark etmediği ya da küçümsediği ritüelleri ortaya koymak için önemlidir. Öte yandan gencin zihninde olup bitenleri en iyi bilen kişi gencin kendisidir; bu nedenle onun anlatımı her zaman merkezdedir.

Görüşmede klinisyen her soruyu açıklar, gerekirse örnekler verir ve gencin kendi deneyimini anlatmasına zaman tanır. Bazı gençler belirli düşünceleri yüksek sesle söylemekte zorlanır; bu durumda bunları yazmak ya da yalnızca “evet, böyle bir düşüncem var” demek de yeterli olabilir.

Puanlar ne anlama gelir?

Y-BOCS puanı, tek başına bir tanı aracı değildir. OKB tanısı, ayrıntılı bir klinik değerlendirmeyle konur. Ölçek ise şu sorulara yanıt verir:

• Belirtiler ne kadar ağır?
• Hangi alanlar ön planda?
• Tedavi başladıktan sonra belirtiler ne kadar azaldı?

Puanlar genel olarak hafif, orta, ağır ve çok ağır gibi düzeylerde yorumlanır. Ancak aynı puan, iki farklı gençte farklı anlamlar taşıyabilir. Örneğin günde bir saat süren ritüeller bir genç için okul hayatını tamamen aksatırken, bir diğeri için daha yönetilebilir olabilir. Bu nedenle puanlar, gencin yaşamına dair bütün bilgilerle birlikte değerlendirilir.

Tedavi sürecinde izlem

Y-BOCS'un en değerli kullanımlarından biri, tedavinin gidişini izlemektir. Ölçek, tedavinin başında, belirli aralıklarla ve tedavinin sonunda tekrarlanır. Bu sayede:

• Maruz bırakma ve tepki önleme çalışmalarının etkisi sayılarla görülebilir.
• İlaç tedavisinin yanıtı değerlendirilebilir ve doz ayarlamaları daha bilinçli yapılabilir.
• Genç ve ailesi, bazen fark etmekte zorlandıkları ilerlemeyi somut olarak görebilir.

Gençler için kendi puanlarının düştüğünü görmek, motivasyonu güçlendiren önemli bir deneyimdir. OKB tedavisinde zor yüzleşme adımları atılırken, bu somut ilerleme “Değiyor” duygusunu destekler.

Kimlere uygulanır?

• Obsesif kompulsif bozukluk şüphesi olan çocuklar ve ergenler
• OKB tanısı almış ve tedavi gören gençler
• Tik bozuklukları ile birlikte takıntı belirtileri olan gençler
• Kaygı bozukluklarına eşlik eden tekrarlayıcı davranışları olan gençler
• Otizm spektrum bozukluğu olan ve tekrarlayıcı davranışlarının OKB ile ilişkisi değerlendirilmek istenen gençler

Otizmli gençlerde tekrarlayıcı davranışlar çoğu zaman kaygı yaratmaz, hatta rahatlatıcıdır; OKB'deki kompulsiyonlar ise kaygıyı azaltmaya yöneliktir ve kişiye rahatsızlık verir. Bu ayrım ölçeğin uygulanması sırasında dikkatle değerlendirilir.

Ölçeğin sınırlılıkları

Y-BOCS güçlü ve güvenilir bir araçtır; ama her ölçek gibi sınırları vardır. Gencin bazı belirtileri saklaması, utanç nedeniyle küçümsemesi ya da tam tersine kaygı nedeniyle abartması puanları etkileyebilir. Bu nedenle güvenli bir görüşme ortamı, sonuçların doğruluğu için çok önemlidir. Ayrıca ölçek, OKB'ye eşlik eden depresyon, kaygı ya da aile içi etkiler gibi durumları ölçmez; bunlar ayrı olarak değerlendirilir.

Ebeveynler için

Değerlendirme sırasında gencinizin bazı belirtilerini ilk kez duyabilirsiniz. Bu durum şaşırtıcı ya da üzücü olabilir. Gencinizin bu düşünceleri paylaşabilmesi, aslında güvenin bir göstergesidir. Duyduklarınıza sakin ve yargısız tepki vermek, gencinizin tedavi sürecinde de açık olmaya devam etmesini sağlar. Kendi gözlemlerinizi, örneğin ritüellere ne kadar zaman harcandığını ya da sizden ne sıklıkla güvence istendiğini, değerlendirmeye getirmeniz de çok değerlidir. Ailenin ritüellere katılımının nasıl azaltılacağını aile temelli tedaviler görüşmelerinde konuşabiliriz.

Ölçeğe hazırlık

Ölçek için özel bir hazırlık gerekmez. Ancak görüşmeden önceki bir hafta boyunca takıntıların ve ritüellerin günün hangi saatlerinde, ne kadar süreyle ortaya çıktığını kısaca not etmek, sorulara daha doğru yanıt vermeyi kolaylaştırır. Bu notları gencin kendisi tutabileceği gibi, gencin izniyle aile de gözlemlerini yazabilir.