Otizm ve ergenlik

Otizm nedir, ne değildir?

Otizm, beynin gelişim sürecinde ortaya çıkan ve kişinin sosyal iletişim kurma, çevresini algılama ve deneyimleme biçimini etkileyen bir nörogelişimsel farklılıktır. Bir hastalık ya da yanlış yetiştirilmenin sonucu değildir. Ömür boyu süren bir özelliktir; ama zamanla, doğru destekle ve kişinin kendini tanımasıyla, otizmin günlük yaşamdaki etkileri belirgin biçimde değişebilir.

Otizm her bireyde farklı görünür. Bazı otizmli gençler akıcı konuşur, okulda başarılıdır ve belirli bir konuda derin bilgi sahibidir. Bazıları ise konuşma ve öğrenme alanında daha fazla desteğe ihtiyaç duyar. Bu geniş yelpaze nedeniyle bugün “otizm spektrum bozukluğu” tanımı kullanılır. Tanı ölçütleri ve küçük yaşlardaki belirtiler için otizm spektrum bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz. Bu sayfada daha çok ergenlik dönemine odaklanıyoruz.

Belki sen de kendini bu satırlarda buluyorsun

Bu sayfayı bir genç olarak okuyor olabilirsin. Belki çocukluğundan beri otizm tanın var ve şimdi bunun ne anlama geldiğini daha iyi anlamak istiyorsun. Belki de hiç tanı almadın ama hep “farklı” hissettin: Arkadaş gruplarındaki yazılı olmayan kuralları çözmekte zorlandın, kalabalık ve gürültülü ortamlarda çabucak tükendin, bir konuya saatlerce dalabildin ama sohbetlerde ne zaman söz alacağını kestiremedin.

Bu deneyimlerin bir açıklaması olabilir. Otizmi anlamak, kendini suçlamayı bırakmana ve sana iyi gelen yaşam biçimlerini bulmana yardımcı olur.

Ergenlikte otizm nasıl görünür?

Sosyal ilişkiler

Ergenlikte arkadaşlıklar daha karmaşık hâle gelir. İma, ironi, grup içi şakalar, sosyal medyadaki ince ilişki dinamikleri… Otizmli gençler bu yazılı olmayan kuralları sezgisel olarak anlamakta zorlanabilir. Arkadaşlık kurmak istedikleri hâlde nasıl başlayacaklarını ya da sürdüreceklerini bilemeyebilir, bu yüzden yalnız kalabilirler. Bazı gençler ise kendi ilgi alanlarını paylaşan küçük ama derin arkadaşlıklar kurar.

Maskeleme

Pek çok otizmli genç, özellikle de kız çocukları, yaşıtlarını gözlemleyip onların davranışlarını taklit ederek “uyum sağlamayı” öğrenir. Göz teması kurmaya zorlar, hazır cümleler kullanır, rahatlatıcı hareketlerini bastırır. Buna maskeleme denir. Maskeleme dışarıdan bakıldığında uyum gibi görünür; ama çok yorucudur ve günün sonunda yoğun bir tükenmişliğe, kaygıya ve ruh hâlinde çöküntüye yol açabilir. Okuldan eve geldiğinde odasına kapanan, saatlerce kimseyle konuşmak istemeyen bir genç, gün boyunca harcadığı bu görünmeyen çabanın bedelini ödüyor olabilir.

Duyusal hassasiyetler

Otizmli gençlerin önemli bir bölümü seslere, ışıklara, kokulara, dokulara ya da kalabalığa karşı çok hassastır. Okul zili, kantin gürültüsü, floresan ışıklar ya da belirli kumaşlar dayanılmaz gelebilir. Bazıları ise bazı uyaranları daha az fark eder ve yoğun duyusal deneyimler arar. Bu hassasiyetler, okul gününün ne kadar yorucu geçtiğini doğrudan etkiler.

Rutinler ve ilgi alanları

Öngörülebilirlik, otizmli gençler için güven demektir. Plansız değişiklikler, ani program değişimleri ya da yeni ortamlar yoğun kaygıya yol açabilir. Derin ilgi alanları ise hem bir güç kaynağı hem de dinlenme alanıdır. Belirli bir konuda yıllar boyunca biriktirilen bilgi, ileride meslek seçimini bile şekillendirebilir.

Ergenliğin bedensel değişimleri

Ergenliğin getirdiği bedensel değişimler, duyusal hassasiyeti olan ve değişime zor uyum sağlayan bir genç için ayrıca zorlayıcı olabilir. Bu değişimleri önceden, somut ve açık bir dille anlatmak, gencin kaygısını azaltır.

Geç tanı: ergenlikte ilk kez fark edilen otizm

Bazı gençler otizm tanısını ancak ergenlikte ya da daha geç alır. Özellikle dil gelişimi yaşına uygun olan, akademik olarak başarılı ve maskeleme becerisi güçlü gençlerde otizm çocuklukta gözden kaçabilir. Ergenlikte sosyal beklentilerin artması, maskelemenin sürdürülmesini zorlaştırır ve kaygı, depresyon, okul reddi ya da tükenmişlik ortaya çıkar. Çoğu zaman bu gençler önce kaygı ya da depresyon nedeniyle başvurur ve değerlendirme sırasında altta yatan otizm fark edilir.

Geç gelen bir tanı, bazı gençler için şaşırtıcı ama aynı zamanda rahatlatıcıdır: Yıllardır yaşadıkları zorlukların bir açıklaması olduğunu öğrenmek, kendilerine daha şefkatli bakmalarını sağlar.

Değerlendirme

Ergenlikte otizm değerlendirmesi ayrıntılı bir gelişim öyküsüyle başlar. Erken çocukluk dönemindeki iletişim, oyun ve sosyal ilgi özellikleri, aileden ve varsa eski videolar ya da okul raporlarından elde edilen bilgilerle değerlendirilir. Gençle yapılan görüşmelerde sosyal iletişim, ilgi alanları, duyusal deneyimler ve günlük yaşam becerileri ele alınır.

Gerektiğinde yapılandırılmış bir gözlem aracı olan ADOS-2 uygulanır. ADOS-2'nin akıcı konuşan ergenler ve yetişkinler için geliştirilmiş bir modülü vardır. Bunun yanında dil, bilişsel işlevler ve eşlik eden durumlar açısından ek değerlendirmeler planlanabilir. Otizmli gençlerde kaygı, depresyon, dikkat eksikliği ve uyku sorunları sık görülür; bu durumların ayrıca tanınması ve tedavi edilmesi çok önemlidir.

Destek ve tedavi

Otizmin kendisini “düzeltmeye” çalışmak değil, gencin kendini tanımasına, güçlü yanlarını kullanmasına ve zorlandığı alanlarda destek almasına yardımcı olmak hedeflenir.

• Psikoeğitim: Gencin otizmi anlaması ve kendi ihtiyaçlarını tanıması.
• Sosyal beceri çalışmaları: Ezber kurallar yerine, gencin kendi hedeflerine göre belirlenmiş, gerçek yaşam durumlarına uygun çalışmalar.
• Kaygıya yönelik terapi: Otizmli gençlere uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi; somut, görsel ve yapılandırılmış yöntemlerle.
• Duyusal düzenlemeler: Gürültü önleyici kulaklık, sessiz bir mola alanı, okulda daha az uyaranlı bir oturma yeri.
• Okulla iş birliği: Değişikliklerin önceden haber verilmesi, sınavlarda ayrı salon, grup çalışmalarında rol belirlenmesi gibi düzenlemeler.
• Aile desteği: Ebeveyn danışmanlığı ile evde öngörülebilir bir düzen kurmak ve gencin bağımsızlığını adım adım artırmak.
• İlaç: Otizmin temel özellikleri için değil; eşlik eden kaygı, depresyon, dikkat eksikliği, uyku sorunları ya da yoğun öfke patlamaları gibi durumlar için gerektiğinde.

Bağımsızlığa geçiş

Ergenliğin sonuna doğru üniversite, meslek eğitimi, iş yaşamı ve bağımsız yaşam gibi konular gündeme gelir. Otizmli gençler için bu geçişin erken ve planlı biçimde konuşulması çok değerlidir. Para yönetimi, toplu taşıma kullanımı, randevu alma ve kendi ihtiyaçlarını ifade etme gibi beceriler adım adım çalışılabilir.

Gençler için küçük ama işe yarayan düzenlemeler

• Okul gününün sonunda kendine sessiz bir dinlenme zamanı ayır; bu bir tembellik değil, enerjini yenilemenin yoludur.
• Kalabalık ve gürültülü ortamlara giderken kulaklık ya da kulak tıkacı yanında olsun.
• Değişiklikleri önceden öğrenmek istediğini öğretmenlerine ve ailene söyleyebilirsin.
• İlgi alanını paylaşan kulüpler ve topluluklar, arkadaşlık kurmanın en doğal yolu olabilir.