Ergenlerde depresyon tedavisi

“Sadece ergenlik” mi, depresyon mu?

Ergenlikte ruh hâli hızlı değişebilir. Bir gün her şey yolundayken ertesi gün küçük bir olay bütün günü karartabilir. Bunlar gelişimin olağan iniş çıkışlarıdır ve genellikle birkaç gün içinde dağılır. Depresyon ise farklıdır: Günler geçtikçe hafiflemeyen, haftalarca süren ve yaşamın neredeyse her alanına sızan bir hâldir.

Belki son zamanlarda eskiden sevdiğin şeylerden keyif almadığını fark ettin. Arkadaşların bir yere çağırdığında “gelmesem de olur” diyorsun. Dersler, eskiden kolayca yaptığın ödevler bile çok ağır geliyor. Sanki bir yorgan altında yaşıyormuşsun gibi. Eğer bu tablo iki haftadan uzun süredir devam ediyorsa, bunu bir uzmanla konuşmanın zamanı gelmiş olabilir.

Ergenlerde depresyon nasıl görünür?

Yetişkinlerde depresyon çoğunlukla derin bir üzüntü olarak tanımlanır. Ergenlerde ise tablo biraz farklı olabilir. Pek çok genç “üzgünüm” demez; daha çok sinirli, gergin ya da her şeye tepkili görünür. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Günün büyük bölümünde mutsuzluk, boşluk ya da öfke ve tahammülsüzlük
• Eskiden zevk alınan etkinliklere, oyunlara, hobilere karşı ilgi kaybı
• Çok uyumak ya da uykuya dalamamak, gece uyanıp sabah erken uyanmak
• İştahta belirgin azalma ya da artma
• Sürekli yorgunluk, enerjisizlik, ağır hareket etme
• Dikkatini toplayamama, karar verememe, okul başarısında düşüş
• Değersizlik ya da yoğun suçluluk duyguları
• Ölümle ilgili düşünceler, yaşamın anlamsız geldiği hissi

Bu belirtilerin hepsinin bir arada olması gerekmez. Bazı gençlerde baş ve karın ağrısı gibi bedensel yakınmalar öne çıkar, bazılarında ise odaya kapanma, ekran başında saatler geçirme ve arkadaşlardan çekilme en dikkat çekici değişikliktir. Daha fazla işaret için ergen depresyonunun gözden kaçan işaretleri yazımıza göz atabilirsin.

Depresyon neden olur?

Depresyonun tek bir nedeni yoktur. Biyolojik yatkınlık, aile öyküsü, beyin kimyasındaki değişiklikler, kronik stres, kayıplar, zorbalığa uğramak, ilişki sorunları, aile içi çatışmalar ve travmatik yaşantılar bir araya gelerek depresyon riskini artırabilir. Bazen ise belirgin bir neden bulunmaz; bu da yaşanan acıyı daha az gerçek yapmaz.

Depresyonun bir “irade eksikliği” ya da “şımarıklık” olmadığını bilmek önemlidir. Bir gence “Biraz kendini topla” demek, kırık bir kolla “Biraz çabala, iyileşir” demek gibidir. Depresyon tedavi gerektiren bir sağlık durumudur.

Ne zaman hemen yardım istemelisin?

Eğer kendine zarar vermeyi düşünüyorsan, yaşamaktan yorulduğunu hissediyorsan ya da ölümün bir çözüm olduğu düşüncesi aklından geçiyorsa, bu düşünceleri tek başına taşıma. Güvendiğin bir yetişkine, ailene, bir öğretmene ya da okul rehber öğretmenine hemen anlat. Kendini güvende hissetmediğin bir anda 112'yi arayabilir ya da en yakın hastanenin acil servisine başvurabilirsin.

Ebeveynler için de aynısı geçerlidir: Gencinizin ölümden söz etmesi, vedalaşır gibi davranması, eşyalarını dağıtması ya da kendine zarar verdiğine dair izler görmeniz, beklemeden profesyonel destek almanızı gerektirir.

Değerlendirmede neler olur?

İlk görüşmede seninle ayrıca konuşulur; ne zamandır böyle hissettiğin, gününün nasıl geçtiği, uyku ve iştah düzenin, okul ve arkadaşlık yaşamın, varsa seni zorlayan olaylar ele alınır. Ailenle de ayrı bir görüşme yapılarak onların gözlemleri dinlenir. Gerekirse depresyon belirtilerinin şiddetini ölçen kısa formlar kullanılır.

Değerlendirmede depresyona eşlik edebilecek kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği, yeme sorunları ya da madde kullanımı gibi durumlar da göz önünde bulundurulur. Tiroit gibi bazı tıbbi sorunlar depresyona benzer belirtiler yapabileceğinden gerekli görülürse kan tahlilleri istenebilir. Ruh hâlinde aşırı yükselme dönemlerinin olup olmadığı da sorulur; çünkü bu bilgi tedavi seçimini etkiler.

Tedavi seçenekleri

Terapi

Hafif ve orta şiddetteki depresyonda ilk adım genellikle terapidir. Bilişsel davranışçı terapi, depresyonun “Hiçbir şey düzelmeyecek”, “Ben yeterli değilim” gibi düşüncelerini fark etmeyi ve bu düşünceleri sınamayı öğretir. Aynı zamanda, enerjin olmasa bile küçük ve anlamlı etkinlikleri yeniden yaşamına eklemeyi hedefler. Buna davranışsal etkinleştirme denir ve depresyonun en etkili tedavi araçlarından biridir: Motivasyonun gelmesini beklemek yerine, küçük adımlar atmak motivasyonu geri getirir.

Değerlerine göre yaşamayı merkeze alan kabul ve kararlılık terapisi ve aile ilişkilerini ele alan aile temelli tedaviler de tedavi planının parçası olabilir.

İlaç tedavisi

Orta ve ağır şiddetteki depresyonda ya da terapinin tek başına yeterli olmadığı durumlarda ilaç tedavisi gündeme gelir. Ergenlerde kullanılan antidepresanların etkisi genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkmaya başlar. İlacın başlangıç döneminde düzenli kontrol görüşmeleri yapılır; ruh hâlindeki her değişiklik ve olası yan etkiler yakından izlenir. Terapi ve ilacın birlikte kullanılması, pek çok gençte tek başına kullanımdan daha iyi sonuç verir.

Günlük yaşamın düzenlenmesi

Düzenli uyku, gün ışığı, hareket ve sosyal temas depresyon tedavisinin destekleyici parçalarıdır. Bunlar tek başına tedavi değildir; ama tedavinin işe yaraması için zemin hazırlar. Uyku düzeniyle ilgili önerileri ergenlerde uyku düzeni yazımızda bulabilirsin.

Kendin için yapabileceklerin

• Bugün için çok küçük bir hedef seç: duş almak, on dakika yürümek, bir arkadaşa mesaj atmak.
• Gece ekranı yatmadan en az bir saat önce bırakmayı dene.
• Duygularını yazmak bazen karmaşayı azaltır; günlük tutmak işe yarayabilir.
• Kendine zarar verme düşünceleri olursa bunları gizleme; güvendiğin biriyle paylaş.

Ebeveynler için

Depresyondaki bir genç, tepkileriyle sizi uzaklaştırıyor gibi görünebilir. Bu dönemde eleştirmek ya da “Senin neyin eksik ki?” gibi sorular, gencin kendini daha da yalnız hissetmesine yol açar. Yanında olduğunuzu sessizce hissettirmek, onu yargılamadan dinlemek ve tedaviye düzenli katılımını desteklemek en değerli katkınızdır. Evdeki ilaçları ve tehlikeli olabilecek araçları güvenli bir yerde tutmak da önemli bir önlemdir.

Sosyal medya ve karşılaştırma

Depresyondaki bir genç için sosyal medya iki yönlü bir etki yaratabilir. Bir yandan arkadaşlarla bağ kurmanın kolay bir yoludur; öte yandan herkesin en parlak anlarını gösteren akışlar, “Bir tek ben mutsuzum” düşüncesini güçlendirebilir. Gece geç saatlere kadar süren kaydırma alışkanlığı da uykuyu bozarak ruh hâlini daha da kötüleştirir. Tedavi sürecinde sosyal medyayı tamamen yasaklamak yerine, hangi hesapların sana iyi, hangilerinin kötü geldiğini fark etmeni ve kullanım saatlerini kendin için düzenlemeni hedefleriz.

Okul ve günlük yapı

Depresyon döneminde okula gitmek çok zor gelebilir. Ancak evde kalmak, kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede yalnızlığı ve geride kalma hissini artırır. Bu nedenle tedavi planında okula devamın sürdürülmesi önemli bir hedeftir. Gerekirse ders yükünün geçici olarak hafifletilmesi, sınav tarihlerinin esnetilmesi ya da rehberlik servisiyle düzenli kısa görüşmeler gibi ara çözümler aile ve okul ile birlikte konuşulur. Günün belirli saatlerde kalkmak, yemek yemek ve dışarı çıkmak gibi basit bir iskelete oturması da iyileşmeyi hızlandırır.