Tik bozuklukları

Tik nedir?

Tik; ani, hızlı, tekrarlayan ve ritmik olmayan bir hareket ya da sestir. Bazen birkaç gün, bazen yıllar boyu sürebilir. Tiklerin en tuhaf yanı, kişinin onları bir ölçüde fark edip kısa süreliğine bastırabilmesi ama tamamen durduramamasıdır. Bu nedenle tikler çoğu zaman “alışkanlık” ya da “dikkat çekme” olarak yanlış yorumlanır.

Belki sen de bir süredir gözlerini sık sık kırpıyorsun, burnunu kırıştırıyorsun ya da boğazından istemsiz bir ses çıkıyor. Etrafındakiler “Yapma şunu” dedikçe daha çok yapıyormuşsun gibi hissediyorsun. Bu senin kabahatin değil. Tikler, beyindeki hareket kontrol sistemlerinin çalışma biçimiyle ilgilidir.

Tik türleri

Motor tikler

• Basit motor tikler: Göz kırpma, kaş kaldırma, burun kırıştırma, yüz buruşturma, baş sallama, omuz silkme.
• Karmaşık motor tikler: Birden fazla kas grubunu içeren, daha uzun süren hareketler: zıplama, nesnelere dokunma, belirli bir hareketi belirli sayıda tekrar etme, başkalarının hareketlerini taklit etme.

Ses tikleri

• Basit ses tikleri: Boğaz temizleme, burun çekme, öksürür gibi ses çıkarma, homurdanma, ıslık.
• Karmaşık ses tikleri: Sözcük ya da cümle parçalarını tekrarlama, duyulan sözleri yineleme, kendi sözlerini tekrar etme. Uygunsuz sözcüklerin istemsizce söylenmesi Tourette sendromunda görülebilir; ancak sanılandan çok daha nadirdir.

Tik bozukluklarının çeşitleri

• Geçici tik bozukluğu: Tikler bir yıldan kısa sürer. Okul çağındaki çocuklarda oldukça sık görülür ve çoğu zaman kendiliğinden kaybolur.
• Kalıcı motor ya da vokal tik bozukluğu: Tiklerin tek türü, yani ya yalnızca hareket ya da yalnızca ses tikleri, bir yılı aşkın süredir sürüyordur.
• Tourette sendromu: Birden fazla motor tik ve en az bir ses tiki, bir yıldan uzun süre, her zaman aynı anda olmasa da birlikte bulunur. Belirtiler on sekiz yaşından önce başlar.

Öncü dürtü: tikten hemen önceki his

Ergenlerin ve büyük çocukların önemli bir kısmı, tik ortaya çıkmadan hemen önce bedenlerinde bir gerginlik, kaşıntı, baskı ya da “yapmalıyım” hissi tanımlar. Buna öncü dürtü denir. Tik yapıldığında bu his kısa süreliğine rahatlar. Öncü dürtüyü fark edebilmek, tedavide kullanılan davranışsal yöntemlerin temelidir.

Tikler nasıl seyreder?

Tikler dalgalı bir seyir gösterir. Haftalar boyunca neredeyse hiç görülmeyebilir, sonra yeniden artabilir. Bazen bir tik sönerken bambaşka bir tik ortaya çıkar. Tiklerin şiddetini artıran durumlar şunlardır:

• Stres ve kaygı
• Heyecan, örneğin bayram öncesi ya da bir maç sırasında
• Yorgunluk ve uykusuzluk
• Uzun süre hareketsiz oturmak, ekran karşısında geçirilen zaman
• Tiklerin sürekli dile getirilmesi ve eleştirilmesi

Odaklanma gerektiren, keyif veren etkinliklerde, örneğin bir enstrüman çalarken ya da spor yaparken tikler genellikle azalır. Uykuda ise çoğunlukla kaybolur.

Tiklerin en yoğun olduğu dönem genellikle on ile on iki yaş arasıdır. Pek çok gençte ergenliğin sonuna doğru tikler belirgin biçimde azalır.

Tiklere eşlik eden durumlar

Tik bozukluğu olan çocuklarda ve ergenlerde bazı durumlar daha sık görülür. Bu durumlar çoğu zaman tiklerin kendisinden daha fazla zorlayıcı olabilir:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Obsesif kompulsif bozukluk ya da takıntılı belirtiler
• Kaygı bozuklukları
• Öfke patlamaları ve duygu düzenleme güçlükleri
• Öğrenme güçlükleri ve uyku sorunları

Bu nedenle tik nedeniyle başvuran her gencin değerlendirmesinde bu durumlar da ayrıca ele alınır.

Tikler neden olur?

Tikler, beynin hareketlerin başlatılması ve durdurulmasından sorumlu bölgeleri arasındaki iletişimde farklılıklarla ilişkilidir. Kalıtım güçlü bir rol oynar; ailede tik ya da takıntı belirtileri olan birinin bulunması sık rastlanan bir durumdur. Erkek çocuklarda daha sık görülür. Tikler, kötü ebeveynlik, şımarıklık ya da gencin bilerek yaptığı bir davranış değildir.

Değerlendirme

Değerlendirmede tiklerin ne zaman başladığı, türleri, sıklığı, şiddeti ve günlük yaşamı nasıl etkilediği ayrıntılı olarak konuşulur. Tiklerin bir kısmı görüşme sırasında bastırılabileceği için ailenin evde çektiği kısa videolar değerlendirmeye çok katkı sağlar. Tik şiddetini ölçen ölçekler, tedavi sürecinde değişimi izlemek için kullanılır.

Tiklere benzeyebilen başka hareket bozukluklarını ayırt etmek amacıyla, gerekli görüldüğünde çocuk nörolojisi değerlendirmesi istenir. Ani başlayan ve takıntı belirtileriyle birlikte seyreden tablolarda yakın dönemdeki enfeksiyonlar da sorgulanır.

Tedavi seçenekleri

Her tik tedavi gerektirmez

Tikler hafifse, gencin canını sıkmıyor, okul ve sosyal yaşamını etkilemiyorsa çoğu zaman yalnızca bilgilendirme ve izlem yeterlidir. Tiklerin ne olduğunu anlamak bile pek çok gencin ve ailenin kaygısını belirgin biçimde azaltır.

Davranışsal tedavi

Tikler gencin yaşamını etkilediğinde ilk tercih edilen tedavi davranışsal yöntemlerdir. Tikler için kapsamlı davranışsal müdahale olarak bilinen yaklaşımın temel parçaları şunlardır:

1. Farkındalık eğitimi: Tikleri ve onlardan hemen önce gelen öncü dürtüyü tanımayı öğrenmek.
2. Rakip tepki: Tik dürtüsü geldiğinde, tikle aynı anda yapılamayan, dışarıdan fark edilmeyen bir hareketi bir dakika kadar sürdürmek. Örneğin omuz silkme tiki için omuzları hafifçe aşağı doğru germek.
3. Ortamın düzenlenmesi: Tikleri artıran durumları belirleyip değiştirmek; stres yönetimi ve dinlenme planları yapmak.

Bu yöntem, araştırmalarda tiklerin şiddetini belirgin biçimde azalttığı gösterilmiş bir yaklaşımdır ve bilişsel davranışçı terapi çerçevesinde uygulanır.

İlaç tedavisi

Tikler ağır olduğunda, ağrıya yol açtığında, sosyal yaşamı ciddi biçimde kısıtladığında ya da davranışsal tedavi yeterli olmadığında ilaç tedavisi gündeme gelir. İlaç tikleri tamamen ortadan kaldırmaz; ama şiddetini ve sıklığını azaltabilir. Eşlik eden DEHB ya da OKB varsa tedavi planı buna göre düzenlenir.

Gençler için öneriler

• Tiklerin senin hatan olmadığını hatırla. Onlar hakkında konuşmak, saklamaktan daha az yorucudur.
• Yakın arkadaşlarına tiklerin ne olduğunu kısaca anlatmak, onların doğru tepki vermesini kolaylaştırır.
• Uyku düzenine ve düzenli spora özen göster; bunlar tikleri azaltabilir.
• Tikleri sürekli bastırmaya çalışmak yorucu olabilir. Bunun yerine terapide öğrenilen yöntemleri kullanmak daha işe yarar.

Ebeveynler için

Gencinizin tiklerini sürekli fark ettirmek, “Yapma” demek ya da tik sırasında ona dikkatle bakmak, onun kaygısını ve dolayısıyla tikleri artırabilir. Tikleri görmezden gelmek, gencinizin kendini rahat hissetmesini sağlar. Okulla iş birliği yaparak öğretmenin tikleri anlamasını, gerektiğinde gencin kısa bir mola alabilmesini ve sınıf arkadaşlarının alay etmesinin önlenmesini sağlamak çok önemlidir. Tikler dışında gencinizin güçlü yanlarına ve ilgi alanlarına odaklanmak, onun kendine güvenini korur.

Okulda tiklerle yaşamak

Sınıf, tiklerin en çok fark edildiği yerdir. Sessiz bir sınav salonunda boğaz temizleme tiki, gencin kendisini herkesin dikkatinin merkezinde hissetmesine yol açabilir. Öğretmenin durumdan haberdar olması, gerektiğinde sınavların daha sakin bir salonda yapılması ya da gencin kısa bir mola için sınıftan çıkabilmesi gibi basit düzenlemeler büyük rahatlama sağlar. Bazı gençler, sınıf arkadaşlarına tiklerin ne olduğunu kendileri anlatmayı tercih eder; bu, merakı ve alayı belirgin biçimde azaltır.