Aile temelli tedaviler

Neden aile birlikte?

Bir ergen kaygı, depresyon, takıntı ya da davranış sorunları yaşadığında, bu durum yalnızca onun iç dünyasında kalmaz. Ev içindeki iletişim değişir, tartışmalar sıklaşır, kardeşler kendini ihmal edilmiş hissedebilir, anne ve baba arasında “Ne yapmalıyız?” sorusu üzerinden gerginlik oluşabilir. Aynı zamanda aile içindeki iletişim biçimleri, gencin yaşadığı güçlüklerin seyrini de etkiler.

Aile temelli tedaviler bu karşılıklı etkileşimi göz önüne alır. Amaç “suçlu” aramak değil; ailenin bütün üyelerinin güçlü yanlarını ortaya çıkararak gencin iyileşmesine destek olacak bir ortam kurmaktır. Bu yaklaşımda aile, sorunun kaynağı olarak değil, çözümün en güçlü kaynağı olarak görülür.

Bu sayfayı bir genç olarak okuyorsan

Belki ailenle birlikte görüşmeye gelme fikri seni rahatsız ediyor. “Yine benim hakkımda konuşacaklar” diye düşünüyor olabilirsin. Aile görüşmelerinin amacı seni sorgulamak değil, evde herkesin birbirini daha iyi anlamasını sağlamaktır. Bu görüşmelerde senin de söz hakkın vardır; ailenle konuşmakta zorlandığın konuları güvenli bir ortamda dile getirebilirsin. Ayrıca bazı görüşmeler yalnızca seninle, bazıları yalnızca ailenle, bazıları ise hep birlikte yapılır.

Aile temelli tedavilerin biçimleri

“Aile temelli tedavi” tek bir yöntemi değil, aileyi farklı düzeylerde sürece katan bir yaklaşımlar grubunu anlatır.

Aile görüşmeleri

Gencin bireysel tedavisine eşlik eden, belirli aralıklarla yapılan görüşmelerdir. Bu görüşmelerde ailenin gencin durumunu anlaması, evde neler yapılabileceğinin konuşulması ve tedavinin gidişatının birlikte değerlendirilmesi amaçlanır.

Aile terapisi

Ailenin bütününün, belirli bir düzen içinde birlikte katıldığı terapidir. Aile içindeki iletişim örüntüleri, roller, sınırlar ve çatışma döngüleri ele alınır. Örneğin bir gencin her tartışmada odasına kapanması ve ebeveynin kapının önünde sesini yükseltmesi, iki tarafı da daha çok kızdıran bir döngüdür. Aile terapisinde bu döngüler fark edilir ve yerine yeni iletişim biçimleri denenir.

Yeme bozukluklarında aile temelli tedavi

Ergenlerde görülen yeme bozukluklarında, özellikle kısıtlayıcı tiplerde, ailenin beslenme sürecini geçici olarak üstlendiği yapılandırılmış bir aile temelli tedavi modeli kullanılır. Bu modelde ilk aşamada aile, gencin sağlıklı kiloya ulaşması için öğünleri planlar ve destekler; sonraki aşamalarda kontrol yavaş yavaş gence geri verilir. Bu yaklaşım, ergen yeme bozukluklarında en güçlü kanıta sahip yöntemlerden biridir. Konuyla ilgili ergenlerde beden algısı ve yeme sorunları yazımıza göz atabilirsiniz.

Belirli bir duruma odaklanan aile çalışmaları

Obsesif kompulsif bozuklukta ailenin ritüellere katılımını azaltmak, kaygı bozukluklarında güvence verme alışkanlığını değiştirmek, dikkat eksikliğinde evde net bir düzen kurmak ya da travma sonrasında güvenli bir ortam oluşturmak gibi hedeflere odaklanan aile çalışmaları da bu grupta yer alır.

Hangi durumlarda önerilir?

Aile temelli yaklaşımlar pek çok durumda tedavinin önemli bir parçasıdır:

• Ergen depresyonu ve kendine zarar verme davranışları
• Kaygı bozuklukları ve okul reddi
• Yeme bozuklukları
• Davranış sorunları ve öfke patlamaları
• Ekran ve oyun kullanımının aile içinde çatışma yaratması
• Boşanma, taşınma, yeni bir kardeş ya da kayıp gibi aile yaşamındaki büyük değişiklikler
• Kronik bir hastalığın aile üzerindeki etkileri
• Ergen ile ebeveyn arasında iletişimin koptuğu durumlar

Aile görüşmelerinde neler olur?

İlk aile görüşmesinde her aile üyesinin kendi bakış açısını anlatmasına fırsat verilir. Kimin neyi sorun olarak gördüğü, kimin neyi değiştirmek istediği konuşulur. Çoğu zaman aynı ailenin üyeleri aynı durumu çok farklı biçimlerde tanımlar: Ebeveyn “Ders çalışmıyor” derken genç “Sürekli üstüme geliyorlar” der. Bu farklı anlatımlar, değişim için başlangıç noktasıdır.

Sonraki görüşmelerde somut hedefler belirlenir. Örneğin:

• Akşam yemeğinde ekranların kapalı olduğu, herkesin günün nasıl geçtiğini anlattığı on beş dakikalık bir zaman ayırmak
• Ev kurallarını birlikte yazmak ve kurallara uyulmadığında ne olacağını önceden kararlaştırmak
• Tartışmalar büyüdüğünde kullanılacak bir “mola” işareti belirlemek
• Hafta sonu gençle birlikte keyif alınan bir etkinlik planlamak

Görüşmeler arasında bu hedefler evde denenir ve bir sonraki görüşmede neyin işe yarayıp yaramadığı konuşulur.

İletişim becerileri

Aile temelli çalışmaların önemli bir kısmı, iletişimin nasıl kurulduğuyla ilgilidir. Bazı temel beceriler şunlardır:

• Ben dili: “Sen hep böylesin” yerine “Eve geç geldiğinde çok endişeleniyorum” demek.
• Etkin dinleme: Karşındakinin söylediğini, yanıt vermeden önce kendi sözcüklerinle özetlemek: “Yani sana güvenmediğimizi düşünüyorsun.”
• Tek konuya odaklanma: Bir tartışmada geçmişteki bütün sorunları bir anda gündeme getirmemek.
• Zamanlama: Önemli konuları herkesin yorgun ve gergin olduğu saatlerde değil, sakin bir anda konuşmak.

Bu beceriler kâğıt üzerinde basit görünür; ama alışkanlıkları değiştirmek pratik gerektirir. Aile görüşmeleri, bu pratiği güvenli bir ortamda yapmayı sağlar. Bu konuya ergenle iletişim yazımızda da ayrıntılı olarak değindik.

Kardeşler ne olacak?

Bir gencin zorlandığı dönemde ailenin ilgisi doğal olarak ona yönelir. Bu süreçte kardeşler kendilerini ikinci planda hissedebilir, kıskançlık, öfke ya da suçluluk yaşayabilir. Bazı kardeşler ise ailenin yükünü hafifletmek için “sorunsuz çocuk” rolünü üstlenir ve kendi ihtiyaçlarını dile getirmez. Aile temelli çalışmalarda kardeşlerin de durumu yaşlarına uygun biçimde anlaması ve onlara ayrı zaman ayrılması önemlidir. Gerektiğinde kardeşler de belirli görüşmelere katılır.

Boşanmış ya da ayrı yaşayan aileler

Anne ve babanın ayrı yaşadığı durumlarda aile temelli çalışmalar biraz farklı planlanır. Gencin iki ev arasında tutarlı bir düzen yaşaması, ebeveynlerin gencin önünde birbirlerini eleştirmemesi ve tedaviyle ilgili kararlarda ortak bir tutum geliştirilmesi hedeflenir. Ebeveynler birlikte bir görüşmeye katılmakta zorlanıyorsa, ayrı ayrı görüşmeler planlanabilir.

Bireysel tedaviyle birlikte

Aile temelli yaklaşımlar çoğu zaman gencin bireysel tedavisinin yerine değil, onunla birlikte uygulanır. Bir genç bireysel olarak bilişsel davranışçı terapi alırken aile de belirli aralıklarla görüşmelere katılabilir. Bazı durumlarda ebeveynlerin yalnızca kendileriyle yapılan ebeveyn danışmanlığı görüşmelerine ihtiyaç duyması da olağandır.

Gizlilik aile görüşmelerinde nasıl korunur?

Gencin bireysel görüşmelerde anlattıkları, aile görüşmelerinde onun izni olmadan gündeme getirilmez. Aile görüşmesinden önce gençle hangi konuların konuşulacağı birlikte belirlenebilir. Güvenliği tehdit eden durumlar ise bu kuralın dışında tutulur ve bu sınır ilk görüşmede herkesle paylaşılır.