Dijital oyun bağımlılığı: oyun ne zaman sorun olur?

Bir anne anlatıyor: “Akşam yemeğe çağırıyorum, gelmiyor. Gece üçte hâlâ kulaklığı kafasında. Sabah okula kaldıramıyorum. Bilgisayarı kapattığımda sanki başka biri oluyor; bağırıyor, kapıları çarpıyor.” Bir genç ise şöyle anlatıyor: “Oyunda iyiyim. Takımım bana güveniyor. Gerçek hayatta kimse beni fark etmiyor ama orada birileri var.”

Bu iki anlatım, dijital oyunların ergenlerin yaşamında ne kadar farklı anlamlar taşıyabileceğini gösteriyor. Oyunlar eğlence, arkadaşlık, başarı hissi ve kaçış sunar. Çoğu genç için oyun, yaşamın keyifli bir parçasıdır. Ancak bazı gençlerde oyun, kontrol edilemeyen ve yaşamın diğer alanlarını giderek daraltan bir alışkanlığa dönüşebilir.

Oyun oynama bozukluğu nedir?

Dünya Sağlık Örgütü, oyun oynama bozukluğunu bir sağlık durumu olarak tanımlar. Bu tanıma göre oyun oynama bozukluğu, en az bir yıl boyunca süren ve şu özellikleri taşıyan bir oyun davranışı örüntüsüdür:

• Kontrol kaybı: Oyunun ne zaman başlayacağı, ne kadar süreceği ve ne zaman biteceği üzerinde denetimin kaybolması.
• Önceliğin değişmesi: Oyunun diğer ilgi alanlarının ve günlük etkinliklerin önüne geçmesi.
• Olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme: Okul, aile, arkadaşlık ve sağlık alanında sorunlar ortaya çıkmasına rağmen oyun oynamaya devam etme.

Belirtiler çok ağırsa, tanı için bir yıllık süre beklenmeyebilir.

Burada önemli olan, yalnızca oyuna harcanan saatler değil, oyunun gencin yaşamı üzerindeki etkisidir. Günde birkaç saat oyun oynayan ama okulunu, uykusunu, arkadaşlıklarını ve aile ilişkilerini dengede tutan bir genç, oyun oynama bozukluğu yaşamıyor olabilir. Daha az saat oynayan ama oyunu bırakamadığı için her şeyi ihmal eden bir genç ise ciddi bir sorun yaşıyor olabilir.

Oyunlar neden bu kadar çekici?

Dijital oyunların çekiciliğinin arkasında, beynin ödül sistemini etkili biçimde harekete geçiren tasarımlar vardır:

• Anlık ödüller: Puanlar, rozetler, seviye atlamalar ve ganimetler, beyinde hızlı ve sık ödül sinyalleri üretir.
• Belirsiz ödüller: Ne zaman geleceği bilinmeyen ödüller, örneğin rastgele açılan kutular, en güçlü bağlanmayı yaratan ödül türüdür.
• Bitmeyen hedefler: Pek çok oyunun bir sonu yoktur; her zaman ulaşılacak bir sonraki seviye, kazanılacak bir sonraki eşya vardır.
• Sosyal bağlar: Takım halinde oynanan oyunlarda oyunu bırakmak, takım arkadaşlarını yarı yolda bırakmak gibi hissettirir.
• Başarı ve yeterlilik hissi: Gerçek yaşamda kendini yetersiz hisseden bir genç, oyunda başarılı ve değerli olabilir.

Ergen beyni, ödül sistemine karşı özellikle duyarlıdır ve dürtü kontrolü henüz tam olgunlaşmamıştır. Bu nedenle ergenler, oyunların bu çekici özelliklerine karşı daha savunmasızdır.

Uyarı işaretleri

Aşağıdaki işaretlerin birkaçı bir arada ve uzun süredir görülüyorsa, oyun kullanımının sorun hâline geldiğini düşünmek gerekir:

• Oyun oynamadığı zamanlarda sürekli oyunu düşünme
• Oyun kısıtlandığında yoğun öfke, huzursuzluk ya da üzüntü
• Aynı keyfi almak için giderek daha uzun süre oynama ihtiyacı
• Oyun süresini azaltma girişimlerinin başarısız olması
• Eskiden sevilen etkinliklere ve arkadaşlıklara ilginin kaybolması
• Oyun süresi hakkında aileye yalan söyleme
• Olumsuz duygulardan kaçmak için oyun oynama
• Oyun nedeniyle okul başarısında belirgin düşüş, devamsızlık
• Gece boyunca oyun oynama ve uyku düzeninin tamamen bozulması
• Yemek yemeyi, kişisel bakımı ihmal etme
• Oyun içi alışverişler için izinsiz para harcama

Hangi gençler daha çok risk altında?

Bazı gençler oyun oynama bozukluğu açısından daha fazla risk taşır:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan gençler: Anlık ödüllere duyarlılık ve dürtü kontrolündeki güçlük, oyunun bırakılmasını zorlaştırır.
• Depresyon ya da kaygı yaşayan gençler: Oyun, zor duygulardan kaçmanın bir yolu olabilir.
• Sosyal kaygısı olan gençler: Oyun dünyası, yüz yüze ilişkilerin kaygısı olmadan sosyal bağ kurmanın güvenli bir alanı gibi görünebilir.
• Otizm spektrumundaki gençler: Öngörülebilir kuralları ve yoğun ilgi alanlarına uygun yapısıyla oyunlar çok çekici olabilir.
• Aile içinde yoğun çatışma ya da yalnızlık yaşayan gençler
• Akran zorbalığına maruz kalan gençler

Bu nedenle oyun oynama bozukluğu çoğu zaman tek başına değil, başka bir durumla birlikte görülür. Değerlendirmede eşlik eden bu durumların fark edilmesi, tedavinin başarısı için çok önemlidir.

Oyun her zaman kötü mü?

Hayır. Oyunların da olumlu yanları vardır. Bazı oyunlar problem çözme, strateji kurma, takım çalışması ve el-göz koordinasyonu gibi becerileri geliştirebilir. Arkadaşlarla birlikte oynanan oyunlar sosyal bağları güçlendirebilir. Oyun, stresli bir günün ardından dinlenmenin sağlıklı bir yolu olabilir. Önemli olan, oyunun yaşamın dengesini bozmamasıdır.

Evde neler yapılabilir?

Yasaklar yerine anlaşmalar

Oyunu bir anda tamamen yasaklamak çoğu zaman yoğun çatışmaya ve gencin gizlice oynamasına yol açar. Bunun yerine gençle birlikte oturup oyun süreleri, oyun oynanmayacak zamanlar ve kuralların ihlal edilmesi durumunda ne olacağı konusunda bir anlaşma yapmak daha etkilidir. Bu anlaşmanın yazılı olması ve herkesin görebileceği bir yere asılması yararlıdır.

Ekransız alanlar ve zamanlar

Yemek masası, yatak odası ve yatmadan önceki bir saat ekransız olmalıdır. Telefonların ve oyun cihazlarının gece yatak odası dışında şarj edilmesi, uyku düzenini korumanın en etkili yollarından biridir.

Oyunu tanımak

Gencinizin hangi oyunları oynadığını, bu oyunlarda neler olduğunu ve neden ona çekici geldiğini merak edin. Bazen birlikte oynamak bile iletişimi güçlendirebilir. Gencinizin oyun dünyasına gösterdiğiniz ilgi, onun da sizin önerilerinize daha açık olmasını sağlar.

Alternatifler sunmak

Oyunun boşluğunu doldurmak için gencin ilgisini çekebilecek başka etkinlikler bulmak önemlidir: spor, müzik, sanat, gönüllülük, arkadaşlarla yüz yüze buluşmalar. Bu etkinlikler, gencin başarı ve aidiyet hissini oyun dışında da yaşamasını sağlar.

Örnek olmak

Ebeveynlerin kendi ekran kullanımı, gençler için güçlü bir örnektir. Yemek masasında telefonuna bakan bir ebeveynin, gencinden ekranı bırakmasını istemesi inandırıcı olmaz.

Ne zaman profesyonel destek gerekir?

Aile içi düzenlemelere rağmen oyun kullanımı kontrol edilemiyorsa, okul başarısı, uyku ve aile ilişkileri ciddi biçimde etkilendiyse, oyun kısıtlandığında şiddetli öfke patlamaları yaşanıyorsa ya da eşlik eden depresyon, kaygı veya DEHB belirtileri varsa bir çocuk ve ergen psikiyatristiyle görüşmek gerekir.

Tedavi nasıl ilerler?

Oyun oynama bozukluğunun tedavisi, gencin ve ailenin ihtiyaçlarına göre planlanır:

• Değerlendirme: Oyun kullanımının boyutları, gencin yaşamına etkileri ve eşlik eden durumlar ayrıntılı olarak ele alınır.
• Bilişsel davranışçı terapi: BDT, gencin oyunla ilgili düşüncelerini ve davranışlarını fark etmesine, oyun dışında baş etme yolları geliştirmesine ve oyun kullanımını kendi başına düzenleyebilmesine yardımcı olur.
• Aile çalışmaları: Evde tutarlı kurallar oluşturmak, çatışmaları azaltmak ve iletişimi güçlendirmek için ebeveyn danışmanlığı ve aile görüşmeleri.
• Eşlik eden durumların tedavisi: DEHB, depresyon ya da kaygı varsa bunların tedavisi, oyun kullanımının da azalmasına katkı sağlar.