ADOS-2 otizm değerlendirmesi

ADOS-2 nedir?

ADOS-2, otizm spektrum bozukluğunun değerlendirilmesi için geliştirilmiş, yarı yapılandırılmış ve standartlaştırılmış bir gözlem aracıdır. Adı, İngilizce “otizm tanısal gözlem çizelgesi” anlamına gelen ifadenin kısaltmasıdır; sondaki “2”, aracın ikinci ve güncel sürümü olduğunu gösterir.

ADOS-2'de değerlendirmeyi yapan klinisyen, çocukla ya da gençle belirli etkinlikler ve sohbetler aracılığıyla zaman geçirir. Bu etkinlikler, sosyal iletişim ve etkileşim, oyun ya da hayal gücü ve tekrarlayıcı davranışlar gibi otizmle ilişkili özelliklerin doğal bir biçimde ortaya çıkabileceği durumlar yaratmak için tasarlanmıştır. Klinisyen, gözlemlediği davranışları standart ölçütlere göre puanlar.

Neden standart bir gözlem?

Otizm değerlendirmesinde ailelerin anlattıkları çok değerlidir; ama tek başına yeterli değildir. Klinisyenin gözlemi de, eğer standart bir çerçeve olmadan yapılırsa, kişiden kişiye değişebilir. ADOS-2, her değerlendirmede aynı etkinliklerin aynı biçimde sunulmasını ve davranışların aynı ölçütlerle puanlanmasını sağlar. Bu standartlaşma, değerlendirmenin güvenilirliğini artırır ve farklı zamanlarda yapılan değerlendirmelerin karşılaştırılabilmesine olanak tanır.

Modüller: yaşa ve dil düzeyine göre

ADOS-2, değerlendirilen kişinin yaşına ve dil düzeyine göre seçilen beş farklı modülden oluşur:

• Küçük çocuk modülü: Henüz cümle kurmayan, on iki ile otuz ay arasındaki küçük çocuklar için.
• Modül 1: Tutarlı cümle kurmayan, tek sözcüklerle ya da hiç konuşmadan iletişim kuran çocuklar için.
• Modül 2: Basit cümleler kuran ama akıcı konuşmayan çocuklar için.
• Modül 3: Akıcı konuşan çocuklar ve genç ergenler için; oyun ve sohbet bir arada kullanılır.
• Modül 4: Akıcı konuşan büyük ergenler ve yetişkinler için; ağırlıklı olarak sohbet ve görüşme sorularından oluşur.

Modül seçimi, değerlendirme öncesinde gencin dil düzeyi ve yaşı göz önüne alınarak yapılır. Ergenlerde çoğunlukla Modül 3 ya da Modül 4 uygulanır.

Bu sayfayı bir genç olarak okuyorsan

Belki ailen ya da psikiyatristin, seninle bir ADOS-2 değerlendirmesi yapılacağını söyledi. Bu bir sınav değil; geçmen ya da kalman gereken bir test yok. Değerlendirme sırasında seninle sohbet edilir, bazı resimler ya da kısa hikâyeler üzerine konuşulur, belki bir görevi birlikte yapmanız istenir. Senden beklenen, olduğun gibi davranman. Bazı sorular sana tuhaf gelebilir, örneğin arkadaşlıkların ya da duygularınla ilgili sorular; bunlar herkese sorulan standart sorulardır.

Ergenlerle yapılan bir değerlendirme nasıl geçer?

Modül 3 ve 4'te değerlendirme genellikle kırk beş dakika ile bir saat arasında sürer. Bu sürede şu tür etkinlikler yer alabilir:

• Sohbet: Okul, arkadaşlar, ilgi alanları ve günlük yaşam üzerine karşılıklı konuşma.
• Resim ve hikâye anlatma: Bir resmi ya da resimli bir hikâyeyi anlatma, olayları ve karakterlerin duygularını yorumlama.
• Görev gösterme: Günlük bir işin nasıl yapıldığını anlatma ya da gösterme.
• Duygular ve ilişkiler üzerine sorular: Farklı duyguların ne zaman ve nasıl hissedildiği, arkadaşlığın ne anlama geldiği, yalnızlık gibi konular.
• Hayal gücü etkinlikleri: Kısa ve yaratıcı bir hikâye kurgulama.

Klinisyen bu etkinlikler sırasında göz temasını, jestleri, yüz ifadelerini, sohbeti sürdürme biçimini, karşısındakinin bakış açısını anlama becerisini, duyguları anlatma biçimini, ilgi alanlarına bağlılığı ve olağandışı duyusal ya da tekrarlayıcı davranışları gözlemler.

Sonuçlar nasıl değerlendirilir?

Değerlendirmenin ardından klinisyen gözlemlerini standart kodlara göre puanlar ve bir algoritma yardımıyla toplam puanı hesaplar. Bu puan, gözlenen davranışların otizm spektrumuyla ne ölçüde uyumlu olduğunu gösteren bir sınıflamaya karşılık gelir. Bazı modüllerde ayrıca, belirtilerin şiddetini yaşıtlarla karşılaştırmaya olanak tanıyan bir karşılaştırma puanı da hesaplanır.

Ancak ADOS-2 sonucu tek başına bir tanı değildir. Tanı, ADOS-2 bulguları; ayrıntılı gelişim öyküsü, aile görüşmesi, okul bilgileri ve klinik değerlendirmenin bütünüyle birlikte konur. ADOS-2 bir “fotoğraf” gibidir: Belirli bir günde, belirli bir ortamda yapılan gözlemi yansıtır. Gencin yorgun, kaygılı ya da hasta olduğu bir günde sonuçlar farklı çıkabilir. Bu nedenle sonuçlar her zaman bütün bilgilerle birlikte yorumlanır.

Kimlere uygulanır?

• Otizm şüphesi olan küçük çocuklar, okul çağındaki çocuklar ve ergenler
• Ergenlikte ilk kez sosyal güçlükleri belirginleşen ve otizm ve ergenlik açısından değerlendirilmesi gereken gençler
• Daha önce farklı tanılar almış ama tablosu tam açıklanamamış gençler
• Sosyal kaygı, dikkat eksikliği ya da dil bozukluğu ile otizm arasında ayırıcı tanı yapılması gereken durumlar
• Daha önce otizm tanısı almış ve tanının yeniden değerlendirilmesi istenen gençler

Değerlendirme sürecinin bütünü

ADOS-2, kapsamlı bir otizm değerlendirmesinin parçalarından biridir. Bütün süreç şu adımları içerebilir:

1. Ön görüşme: Başvuru nedeni, gelişim öyküsü ve ailenin gözlemleri ayrıntılı olarak alınır.
2. ADOS-2 uygulaması: Gencin dil düzeyi ve yaşına uygun modülle yapılandırılmış gözlem yapılır.
3. Ek değerlendirmeler: Gerekirse bilişsel değerlendirme, dil değerlendirmesi, işitme testi ve okul bilgileri istenir.
4. Sonuç görüşmesi: Bütün bulgular bir araya getirilerek aileye ve uygun olduğu ölçüde gence anlatılır, yazılı bir rapor ve öneriler sunulur.

Otizm spektrum bozukluğu sayfamızda tanı ölçütleri ve destek seçenekleri hakkında daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Değerlendirmeye nasıl hazırlanılır?

ADOS-2 için özel bir hazırlık gerekmez; hatta gencin “hazırlanmış” olması, doğal davranışları gözlemlemeyi zorlaştırabilir. Ancak birkaç öneri değerlendirmenin daha verimli geçmesini sağlar:

• Gencinize değerlendirmenin bir sınav olmadığını, sohbet ve küçük etkinliklerden oluşan bir buluşma olduğunu anlatın.
• Gencin dinlenmiş ve tok olduğu bir saat seçin.
• Gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsa yanında getirmesini sağlayın.
• Gelişim dönemine ait bilgileri, eski raporları ve okul değerlendirmelerini yanınızda getirin.

Sonuç görüşmesinden sonra

Değerlendirme sonucunda otizm tanısı konsun ya da konmasın, sonuç görüşmesi gencin ihtiyaçlarını anlamak için bir başlangıç noktasıdır. Tanı konduğunda destek seçenekleri, okul düzenlemeleri ve eşlik eden durumların tedavisi konuşulur. Tanı konmadığında ise gencin yaşadığı güçlüklerin başka hangi nedenlerle açıklanabileceği ve nasıl destekleneceği ele alınır. Her iki durumda da aile, yazılı önerilerle ayrılır.

Kızlarda ve maskeleme yapan gençlerde değerlendirme

Bazı gençler, özellikle ergen kızlar, yıllar içinde sosyal davranışları gözlemleyip taklit etmeyi öğrenir. Göz temasını bilinçli olarak kurar, sohbetlerde hazır kalıplar kullanır, ilgi alanlarını yaşıtlarınınkine benzetir. Bu gençler kısa ve yapılandırılmış bir gözlemde güçlüklerini belli etmeyebilir. Bu nedenle ADOS-2 bulgularını yorumlarken gencin günün sonunda yaşadığı tükenmişlik, okul dışındaki yaşamı ve aile gözlemleri özellikle dikkate alınır.