Ergenlerde beden algısı ve yeme sorunları

Ergenlik, bedenin en hızlı değiştiği dönemlerden biridir. Bir yıl içinde boy uzar, kilo artar, beden şekli değişir. Bu değişimler biyolojik olarak tamamen olağan ve gereklidir. Ancak gençlerin bu değişen bedenle kurduğu ilişki, her zaman bu kadar kolay olmaz.

Belki sen de aynaya baktığında beğenmediğin şeylere odaklanıyorsun. Fotoğraf çektirmekten kaçınıyor, bedenini gizleyen kıyafetler seçiyor, yediklerini sürekli hesaplıyorsun. Ya da bir ebeveyn olarak, gencinizin yemek masasından giderek uzaklaştığını, öğünleri atladığını ya da yemekten sonra hemen banyoya gittiğini fark ediyorsunuz.

Bu yazıda ergenlikte beden algısının nasıl şekillendiğini, yeme sorunlarının uyarı işaretlerini ve ailelerin neler yapabileceğini ele alıyoruz.

Beden algısı nedir?

Beden algısı, bir kişinin kendi bedenini nasıl gördüğü, bedeni hakkında ne düşündüğü ve ne hissettiğidir. Bu algı, bedenin gerçek görünümünden çok farklı olabilir. Herkesin gözünde zayıf olan bir genç kendini kilolu görebilir; ortalama bir yapıya sahip bir genç ise bedenini kusurlarla dolu algılayabilir.

Sağlıklı bir beden algısı, bedeni olduğu gibi kabul edebilmek, onun yaptıklarını takdir edebilmek ve değerini görünüşe indirgememek demektir. Olumsuz beden algısı ise sürekli memnuniyetsizlik, utanç ve bedeni değiştirme çabasıyla kendini gösterir.

Ergenlikte beden algısını etkileyen etkenler

Hızlı bedensel değişimler

Ergenlikte beden hızla değişir ve bu değişime uyum sağlamak zaman alır. Kızlarda ergenlikle birlikte vücut yağ oranının artması biyolojik olarak olağandır; ancak bu değişim bazı gençler tarafından “kilo almak” olarak algılanır ve kaygı yaratır.

Akranlarla karşılaştırma

Ergenlikte gençler kendilerini sürekli yaşıtlarıyla karşılaştırır. Erken ya da geç gelişmek, sınıf arkadaşlarından farklı görünmek, beden algısını olumsuz etkileyebilir.

Sosyal medya

Sosyal medyada paylaşılan fotoğrafların önemli bir kısmı filtrelerle, düzenleme uygulamalarıyla ve özenle seçilmiş açılarla oluşturulur. Gençler bu ulaşılamaz görüntüleri gerçek sanarak kendi bedenlerini bunlarla karşılaştırır. “Fit” beden, diyet ve “temiz beslenme” içerikleri de gençleri kısıtlayıcı beslenmeye yönlendirebilir.

Aile içi tutumlar

Aile içinde kilo, görünüş ve diyet hakkında sık yapılan konuşmalar, gençlerin beden algısını etkiler. Ebeveynlerin kendi bedenleri hakkındaki olumsuz yorumları ya da gence yönelik “biraz kilo versen” gibi iyi niyetli ama yaralayıcı sözler, uzun süreli izler bırakabilir.

Spor ve performans

Jimnastik, bale, yüzme, güreş gibi kilonun ya da görünüşün önemli olduğu sporları yapan gençler, yeme sorunları açısından daha fazla risk altındadır.

Akran zorbalığı

Görünüşüyle alay edilen, kilosu nedeniyle dışlanan gençlerde olumsuz beden algısı ve yeme sorunları daha sık görülür.

Yeme bozuklukları nelerdir?

Olumsuz beden algısı, bazı gençlerde yeme bozukluklarına dönüşebilir. Yeme bozuklukları, yalnızca yemekle ilgili sorunlar değil, ciddi tıbbi ve psikolojik sonuçları olan ruh sağlığı durumlarıdır.

Anoreksiya nervoza

Kilo almaktan yoğun bir korku, bedenin olduğundan büyük algılanması ve yemenin ciddi biçimde kısıtlanması ile karakterizedir. Genç, yaşına ve boyuna göre olması gerekenin belirgin altında bir kiloya düşer. Anoreksiya, ruhsal bozukluklar arasında tıbbi açıdan en ciddi sonuçlara yol açabilenlerden biridir ve erken tedavi hayati önem taşır.

Bulimiya nervoza

Tekrarlayan aşırı yeme atakları ve ardından kilo almamak için kusma, müshil kullanma, aşırı egzersiz ya da aç kalma gibi telafi davranışlarıyla karakterizedir. Bulimiyası olan gençler çoğu zaman normal kilodadır; bu nedenle sorun uzun süre fark edilmeyebilir.

Tıkınırcasına yeme bozukluğu

Kısa bir sürede, kontrol edilemiyormuş gibi hissedilerek çok miktarda yemek yeme ataklarıyla karakterizedir. Bulimiyadan farklı olarak telafi davranışları görülmez. Ataklardan sonra yoğun utanç ve suçluluk hissedilir.

Kaçıngan ya da kısıtlayıcı yiyecek alımı bozukluğu

Kilo ya da beden kaygısı olmadan; yiyeceklerin dokusu, rengi, kokusu ya da boğulma, kusma korkusu gibi nedenlerle yemenin ciddi biçimde kısıtlanmasıdır. Daha çok küçük çocuklarda görülse de ergenlerde de rastlanır.

Uyarı işaretleri

Aşağıdaki işaretlerin birkaçı bir arada görülüyorsa dikkatli olmak gerekir:

• Öğünleri atlama, sürekli diyette olma
• Belirli yiyecek gruplarını tamamen bırakma
• Kalori saymaya, yiyecekleri tartmaya aşırı odaklanma
• Ailesiyle birlikte yemek yemekten kaçınma
• Yemekten hemen sonra banyoya gitme
• Aşırı ve zorlayıcı egzersiz
• Hızlı kilo kaybı ya da kiloda büyük dalgalanmalar
• Bol kıyafetlerle bedenini gizleme
• Sürekli aynaya bakma ya da aynalardan tamamen kaçınma
• Kendini sık sık tartma
• Kızlarda adet düzensizliği ya da adetlerin kesilmesi
• Baş dönmesi, halsizlik, üşüme, saç dökülmesi
• Yiyecek saklama ya da gizlice yeme
• Görünüşüyle ilgili sürekli olumsuz konuşma

Ebeveynler ne yapabilir?

Beden hakkında konuşma biçiminizi gözden geçirin

Evde kilo, diyet ve görünüş hakkında yapılan konuşmaları azaltın. Gencinizin bedeni hakkında yorum yapmaktan kaçının; olumlu yorumlar bile bedeni sürekli gündemde tutar. Kendi bedeniniz hakkında olumsuz konuşmamaya özen gösterin.

Yemeği ödül ya da ceza olarak kullanmayın

Yiyecekleri “iyi” ve “kötü” olarak etiketlemek yerine dengeli ve çeşitli bir beslenmeyi destekleyin. Tatlıyı ödül, yemeği ise ceza olarak kullanmaktan kaçının.

Aile yemeklerini koruyun

Düzenli aile yemekleri, hem sağlıklı beslenme alışkanlıklarını destekler hem de gençlerin yeme davranışlarındaki değişiklikleri erken fark etmenizi sağlar.

Gencinizin değerini görünüşe indirgemeyin

Gencinizin yeteneklerini, karakterini, emeğini ve ilişkilerini takdir edin. Değerinin görünüşünden bağımsız olduğunu hissettirin.

Sosyal medya hakkında konuşun

Gencinizle sosyal medyadaki görüntülerin ne kadar gerçekçi olduğunu, filtreleri ve düzenlemeleri konuşun. Onu kötü hissettiren hesapları takip etmeyi bırakmasını önerin.

Endişelendiğinizde nasıl konuşmalı?

Gencinizin yeme davranışlarından endişeleniyorsanız onunla sakin bir anda, suçlamadan konuşun. “Son zamanlarda yemeklere katılmadığını fark ettim ve seni merak ediyorum” gibi gözleme dayalı bir dil kullanın. Gencinizin inkâr etmesi ya da öfkelenmesi olağandır; bu durumda bile endişenizi sürdürmeniz ve profesyonel destek almanız önemlidir.

Tedavi nasıl ilerler?

Yeme bozuklukları, birden fazla uzmanın birlikte çalışmasını gerektiren durumlardır. Tedavi ekibinde çocuk ve ergen psikiyatristi, çocuk sağlığı uzmanı, diyetisyen ve psikoterapist yer alabilir.

• Tıbbi değerlendirme: Kilo, nabız, tansiyon, kan değerleri ve diğer tıbbi bulgular değerlendirilir. Ağır durumlarda hastanede tedavi gerekebilir.
• Aile temelli tedavi: Ergenlerde anoreksiya tedavisinde en güçlü kanıta sahip yaklaşım, ailenin beslenme sürecine aktif olarak katıldığı aile temelli tedavidir.
• Bilişsel davranışçı terapi: BDT, özellikle bulimiya ve tıkınırcasına yeme bozukluğunda etkilidir. Yeme davranışlarını düzenlemeye, beden algısıyla ilgili düşünceleri sorgulamaya ve duygularla baş etme becerileri geliştirmeye yardımcı olur.
• Eşlik eden durumların tedavisi: Yeme bozukluklarına sıklıkla depresyon, kaygı ve obsesif kompulsif belirtiler eşlik eder; bunların da tedavi edilmesi gerekir.

Gençler için bir not

Bedenin, seni taşıyan, koşturan, gülmeni, dans etmeni, sevdiklerine sarılmanı sağlayan bir yoldaştır. Değerin, aynada gördüğün görüntüden çok daha fazlasıdır. Eğer yemekle ve bedeninle ilişkin seni zorluyorsa, bunu güvendiğin bir yetişkinle paylaşmak, iyileşmenin ilk adımıdır. Yeme sorunları, ne kadar erken fark edilirse o kadar iyi tedavi edilir.